شتران، عرضه اولیه‌ای که ۱۱ برابر شد: از ۷٬۵۰۰ تومان تا بازگشایی اردیبهشت ۹۲ در ۸۳ هزار تومان (چهارشنبه ۸ مهر ۱۴۰۵)

شتران، نماد پالایش نفت تهران، یکی از پرحرف‌ترین عرضه‌های اولیهٔ تاریخ بازار سرمایه ایران را رقم زد: در ۱۹ مهر ۱۳۹۱ با قیمت کشف‌شدهٔ ۷٬۵۰۰ تومان در فرابورس عرضه شد و پس از حدود ۷ ماه توقف، در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲ با نرخی نزدیک به ۸۳ هزار تومان بازگشایی شد؛ یعنی حدود ۱۱ برابر قیمت عرضه، رقمی که به گزارش رسانه‌های بازار سرمایه در آن دوره، برای بسیاری از سهامداران باورکردنی نبود. این جهش اما فقط هیجان بازگشت به معامله نبود؛ ترکیبی از توقف طولانی، تجدید نظر در برآورد سودآوری شرکت و کشف قیمت دوباره بود.

پیش‌زمینه

پالایشگاه تهران از سال ۱۳۴۶ فعال است و امروز نزدیک به ۲۵۰ هزار بشکه نفت خام را روزانه پالایش می‌کند. شرکت پالایش نفت تهران به شکل سهامی خاص در سال ۱۳۷۷ تأسیس و در دی ۱۳۹۰ نزد فرابورس ایران ثبت شد؛ عرضهٔ اولیهٔ عمومی آن در مهر ۱۳۹۱ انجام شد. آن زمان، بخش کوچکی از سهام این پالایشگاه بزرگ برای نخستین بار در اختیار عموم قرار گرفت: حدود ۳ میلیون و ۶۱ هزار سهم، معادل نزدیک به ۵ درصد از سرمایهٔ وقت شرکت، با قیمت کشف‌شدهٔ ۷٬۵۰۰ تومان به ازای هر سهم. این رقم، شتران را در آن روزها به یکی از گران‌ترین عرضه‌های اولیهٔ فرابورس تبدیل کرد. شتران بعدها، در آبان ۱۳۹۵، از فرابورس به بازار دوم بورس تهران منتقل شد؛ همان تابلویی که امروز در آن معامله می‌شود.

اعداد کلیدی

• تاریخ عرضهٔ اولیه: ۱۹ مهر ۱۳۹۱
• قیمت کشف‌شده در عرضه: ۷٬۵۰۰ تومان به ازای هر سهم
• سهام عرضه‌شده: حدود ۳٬۰۶۱٬۰۰۰ سهم (نزدیک به ۵ درصد سرمایهٔ آن زمان)
• مدت توقف نماد: حدود ۷ ماه
• تاریخ بازگشایی: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲
• قیمت کشف‌شده در بازگشایی: نزدیک به ۸۳ هزار تومان
• نسبت بازگشایی به عرضه: حدود ۱۱ برابر (رشدی نزدیک به ۱٬۰۰۰ درصد؛ در یکی از منابع مورد استناد این گزارش به‌اشتباه «۶۰۰ درصد» ذکر شده که با همان دو قیمت مرجع خودش هم‌خوانی ندارد)
• مثال سرمایه‌گذاری: کد سهامداری با ۳۰ سهم شتران، در عرضهٔ اولیه نزدیک به ۲۲۵ هزار تومان پرداخته بود؛ ارزش همان ۳۰ سهم در بازگشایی، بر پایهٔ قیمت کشف‌شده، به نزدیک ۲ میلیون و ۴۹۰ هزار تومان رسید

محرک‌ها

در آن هفت ماه توقف، شتران دادوستدی نداشت؛ اما شرکت پشت آن ایستا نبود. سال ۱۳۹۱ برای اقتصاد ایران، سال جهش نرخ ارز آزاد بود؛ تحریم‌ها فشار سنگینی به بازار ارز وارد کردند. برای پالایشگاهی مثل شتران که بیش از ۹۵ درصد بهای تمام‌شدهٔ آن خرید نفت خام است، نرخ تسعیر ارز مستقیم روی ارزش دارایی‌ها، هزینه‌ها و در نهایت برآورد سود هر سهم اثر می‌گذارد. به بیان ساده، قیمتی که در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲ کشف شد، صرفاً هیجان بازگشت به معامله نبود؛ بازار با اطلاعات و برآوردهای تازه‌ای از سودآوری شرکت، دوباره قیمت‌گذاری کرد.

به همین دلیل، توصیف دقیق‌تر رویداد این است که «قیمت بازگشایی شتران حدود ۱۱ برابر قیمت عرضهٔ اولیه بود»، نه اینکه «شتران ۱۱ برابر شد»؛ تفاوتی که بین یک تجدید قیمت پایه پس از توقف طولانی و بازدهی واقعی یک معامله‌گر روزانه وجود دارد، چون در آن هفت ماه اصلاً معامله‌ای انجام نشد. گزارش‌های در دسترس این پرونده، تنها به قیمت کشف‌شده در روز بازگشایی اشاره دارند؛ رقم دقیق بالاترین سفارش ثبت‌شده در تابلوی همان روز، جدا از قیمت نهایی معامله، در منابع موجود تأیید نشد و باید با احتیاط به کار رود.

چشم‌انداز

شتران امروز، ۸ مهر ۱۴۰۵، با قیمت پایانی نزدیک ۶٬۶۹۰ ریال و نسبت قیمت به درآمد ۵٫۴ واحد در بازار دوم بورس تهران معامله می‌شود؛ نسبتی که پایین‌تر از میانگین ۶٫۴۶ واحدی صنعت فرآورده‌های نفتی است. طبق صورت‌های مالی میان‌دورهٔ منتهی به خرداد ۱۴۰۵، سود خالص این شرکت نسبت به دورهٔ مشابه سال قبل حدود ۲۳۸ درصد رشد کرده است. اما یادآوری داستان ۱۳۹۱ به معنای تکرار آن نیست: میز رصد سهمینو در جلسهٔ ۷ مهر ۱۴۰۵ دیدگاه «اجتناب» روی خود نماد شتران دارد، با هدف نزدیک به ۶٬۲۰۷ ریال و سطح ابطال نزدیک ۶٬۹۱۳ ریال، در افق ده جلسهٔ معاملاتی؛ این نوع فراخوان در نمونه‌ای از ۹۱۳ فراخوان تاکنون ۳۷۶ بار به هدف رسیده است. یعنی رکورد تاریخی یک نماد، هیچ تضمینی برای رفتار قیمت آن در آینده نیست.

جمع‌بندی

روایت «شتران ۱۱ برابر شد» از نظر تاریخی درست است، اما دقیق‌تر این است که بگوییم قیمت بازگشایی آن در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲ حدود ۱۱ برابر قیمت عرضهٔ اولیهٔ ۷٬۵۰۰ تومانی بود؛ نتیجهٔ هفت ماه توقف و تجدید نظر در برآورد سودآوری شرکت، نه صرفاً هیجان بازار. میز رصد سهمینو امروز، ۸ مهر ۱۴۰۵، روی خود نماد شتران دیدگاه اجتناب دارد، با هدف نزدیک به ۶٬۲۰۷ ریال و سطح ابطال نزدیک ۶٬۹۱۳ ریال تا ده جلسهٔ معاملاتی آینده؛ یعنی گذشتهٔ درخشان یک سهم، دلیلی برای تکرار آن در زمان حال نیست.

چه چیزی را رصد کنیم

• گزارش فعالیت ماهانهٔ شتران در کدال، برای سنجش اثر نرخ خوراک و فرآورده بر سودآوری فصل جاری
• هدف و سطح ابطال فراخوان اجتناب میز رصد روی شتران، در بخش سیگنال‌های رصد
• روند نسبت P/E شتران نسبت به میانگین صنعت پالایشی، همان‌طور که در این تحلیل فارنزیک شتران بررسی شده است

واژه‌ها

عرضهٔ اولیه: نخستین باری که سهام یک شرکت برای عموم مردم در بورس یا فرابورس به فروش می‌رسد.
توقف نماد: بازه‌ای که معاملات یک سهم به دستور ناظر بازار متوقف می‌شود، معمولاً برای انتشار یا اصلاح اطلاعات بااهمیت.
کشف قیمت: فرآیندی که در آن نخستین قیمت معاملاتی یک سهم پس از عرضه یا بازگشایی، از تلاقی عرضه و تقاضای واقعی به دست می‌آید.

برای خواندن دقیق‌تر صورت‌های مالی شرکت‌هایی مثل شتران، راهنمای عملی گزارش‌های کدال را ببینید؛ و برای اینکه چرا سود گزارش‌شدهٔ شتران در سال ۱۴۰۴ با جریان نقد عملیاتی فاصله دارد، این گزارش را بخوانید.