عارف: یارانهٔ بنزین دهک دهم ۲۳ برابر دهک اول است؛ دولت رقم ۸۰ هزار تومانی را تکذیب کرد (یکشنبه ۱ شهریور ۱۴۰۵)

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، روز یکشنبه ۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۳ اوت ۲۰۲۶) از شکافی ۲۳ برابری در برخورداری دهک‌های درآمدی از یارانهٔ بنزین خبر داد: به گفتهٔ او دهک دهم، یعنی پردرآمدترین گروه خانوارهای کشور، ۲۳ برابر دهک اول از این یارانه بهره می‌برد. ساعاتی بعد، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، رقم ۸۰ هزار تومانی را که این روزها برای قیمت آتی بنزین در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود، رسما تکذیب کرد و گفت هیچ عدد یا الگوی جدیدی هنوز تصویب نشده است.

پیش‌زمینه

این اظهارات ادامهٔ ماه‌ها بحث دربارهٔ اصلاح قیمت بنزین در ایران است. سخنگوی دولت سوم مرداد ۱۴۰۵ گفته بود تغییر سهمیه یا قیمت بنزین «هنوز در دست بررسی» است، اما تنها چند روز بعد همان مقام از این‌که تصمیم برای «متعادل‌سازی» وضعیت بنزین قطعی شده خبر داد، هرچند شیوهٔ اجرا (افزایش قیمت، تغییر سهمیه یا ترکیبی از این دو) اعلام نشد. در همین فاصله، طرح انتقال سهمیهٔ سوخت از کارت جایگاه به کارت بانکی از دهم مرداد به‌صورت آزمایشی در تهران آغاز و بعدتر به کرمان هم رسید، و به گزارش هفتم مرداد، مصرف روزانهٔ بنزین کشور از ۱۳۵ میلیون لیتر عبور کرده بود. نمونهٔ عملی یک اصلاح قیمتی هم از ۲۱ مرداد در کرمان دیده شد، جایی که بنزین «نرخ چهارم» بدون یارانه با قیمت ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در ۲۰۴ جایگاه این استان عرضه شد؛ رقمی که خود از همان ۸۰ هزار تومانی که اکنون تکذیب شده هم بالاتر است. پیش از آن نیز، در نخستین روز مرداد، شایعهٔ سه‌نرخی‌شدن بنزین در فضای مجازی پیچیده بود که مقام‌های وقت آن را رد کرده بودند.

عددها

در نظام یارانه‌ای ایران، خانوارها بر اساس سطح درآمد به ۱۰ «دهک» تقسیم می‌شوند: دهک اول کم‌درآمدترین و دهک دهم پردرآمدترین گروه است. چون خانوارهای پردرآمد معمولاً خودروی بیشتر و مصرف سوخت بالاتری دارند، سهم بزرگ‌تری از یارانهٔ ضمنی بنزین (تفاوت قیمت داخلی با قیمت جهانی) نصیبشان می‌شود؛ همین مکانیسم، به گفتهٔ عارف، به شکاف ۲۳ برابری میان دو سر طیف درآمدی انجامیده است. او با اشاره به هزینهٔ «چند میلیارد دلاری» تأمین بنزین یارانه‌ای برای کشور، بنزین را بخشی از «ثروت ملی متعلق به نسل‌های آینده» توصیف کرد. به گفتهٔ او تولید معمول بنزین کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است و در برخی شرایط به ۱۲۵ میلیون لیتر می‌رسد، در حالی که مصرف در جریان جنگ ۱۲روزه از ۱۵۰ میلیون لیتر در روز هم عبور کرده بود. در مقابل، مهاجرانی تأکید کرد تاکنون هیچ عدد یا الگوی قیمتی تازه‌ای به تصویب نرسیده و هر تصمیم نهایی باید «شفاف و مستقیم» با مردم در میان گذاشته شود. (منبع: اکوایران به نقل از دنیای اقتصاد، یکشنبه ۱ شهریور ۱۴۰۵)

محرک‌ها

عارف در اظهارات خود رقم مشخصی برای قیمت یا الگوی جدید بنزین مطرح نکرد و تنها بر ضرورت «زمینه‌سازی و همکاری» برای اصلاح این نابرابری تأکید کرد. او گفت دولت‌های پیشین برای پرهیز از «دردسر» سیاسی از اصلاح این سیاست عقب‌نشینی کرده‌اند؛ اشاره‌ای که نشان می‌دهد فشار مالی یارانهٔ سوخت همچنان محرک اصلی این بحث است. جایگاه او به‌عنوان معاون اول رئیس‌جمهور، بالاترین مقام اجرایی که تاکنون به‌صراحت از این شکاف ۲۳ برابری سخن گفته، به این اظهارات وزن سیاسی بیشتری نسبت به اشاره‌های پیشین سخنگوی دولت می‌دهد.

چشم‌انداز

ناظران اظهارات عارف را، با وجود نبود رقم مشخص، نشانه‌ای از زمینه‌سازی افکار عمومی برای اصلاح احتمالی سیاست سوخت ارزیابی می‌کنند؛ از جمله از طریق سهمیه‌بندی تازه یا گسترش نظام چندنرخی (نرخ چهارم) که نمونهٔ آن هم‌اکنون در کرمان اجراست. این یک برآورد ناظران است، نه تصمیمی رسما اعلام‌شده، و دولت تا لحظهٔ انتشار این گزارش هیچ رقم یا تاریخ اجرای مشخصی را تأیید نکرده است.

جمع‌بندی

معاون اول رئیس‌جمهور رسما از شکافی ۲۳ برابری در برخورداری دهک‌های درآمدی از یارانهٔ بنزین گفت و آن را بخشی از هزینهٔ چند میلیارد دلاری سوخت یارانه‌ای کشور دانست، اما دولت رقم ۸۰ هزار تومانی مطرح‌شده در فضای مجازی را رسما تکذیب کرد. نکتهٔ اصلی این است که اصلاح قیمت بنزین همچنان بدون رقم و بدون جدول زمانی مشخص دنبال می‌شود، در حالی که نمونهٔ عملی چنین اصلاحی، یعنی نرخ چهارم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی کرمان، از هفتهٔ گذشته در حال اجراست.

چه چیزی را رصد کنیم

سه نکته می‌تواند مسیر این پرونده را روشن‌تر کند: اعلام رسمی هرگونه رقم یا الگوی تازه از سوی دولت یا وزارت نفت، گسترش طرح «نرخ چهارم» کرمان به دیگر استان‌ها، و روند اجرای کامل طرح انتقال سهمیهٔ سوخت به کارت بانکی در هفته‌های پیشِ رو.