دریافت کد بورسی برای اتباع خارجی
بهروزرسانی ۱۹ تیر ۱۴۰۵
ورود به بازار سرمایه ایران برای اتباع خارجی و همچنین ایرانیانی که سرمایهای با منشأ خارجی دارند از مسیرهای رسمی و تعریفشدهای میگذرد. این راهنما مراحل دریافت کد بورسی (کد معاملاتی) را برای این دو گروه، از دریافت کد فراگیر تا افتتاح حساب نزد کارگزار، مرور میکند. همه قاعدهها و ارقام این متن تاریخدار هستند و ممکن است تغییر کنند: پیش از هر اقدام، وضعیت روز را از کارگزار یا نهادهای رسمی استعلام کنید.
دو مسیر رسمی
بر پایه آییننامه سرمایهگذاری خارجی در بورسها و بازارهای خارج از بورس (مصوب هیئت وزیران، ۲۹ فروردین ۱۳۸۹) که تا پاییز ۱۴۰۴ همچنان معتبر و مورد استناد است، دو مسیر برای معامله اوراق بهادار توسط خارجیها وجود دارد:
- مسیر خرد: دریافت کد فراگیر اتباع خارجی، ثبتنام در سامانه سجام، افتتاح حساب نزد کارگزاری و دریافت کد معاملاتی از شرکت سپردهگذاری مرکزی (سمات). این مسیر برای سرمایهگذاری شخصی با مبالغ متعارف است.
- مسیر سرمایهگذار دارای مجوز: دریافت «مجوز معامله» از سازمان بورس و اوراق بهادار که برای اشخاص خارجی و نیز ایرانیان دارای سرمایه با منشأ خارجی طراحی شده است و میتوان در کنار آن پوشش قانون تشویق و حمایت سرمایهگذاری خارجی (فیپا) را هم گرفت.
| ویژگی | مسیر خرد | مسیر دارای مجوز |
|---|---|---|
| نهاد صادرکننده | سمات، از طریق کارگزار | سازمان بورس (مجوز معامله) |
| پیشنیاز اصلی | کد فراگیر و ثبتنام سجام | درخواست از طریق کارگزار، مدارک فارسی یا انگلیسی |
| زمان اعلامشده | حدود ۲ تا ۳ هفته (راهنمای کارگزاریها، تا ۱۴۰۴) | ۷ روز کاری پس از تکمیل مدارک (ضوابط ۱۳۸۹) |
| مناسب برای | سرمایهگذاری شخصی | سرمایههای بزرگتر که به تضمین خروج سرمایه نیاز دارند |
گام نخست: کد فراگیر اتباع خارجی
کد فراگیر یک شناسه ۱۲ رقمی است که تقریباً همه امور اداری و مالی اتباع خارجی در ایران، از افتتاح حساب بانکی تا دریافت کد بورسی، به آن گره خورده است. این کد سند اقامتی نیست و صرفاً یک شناسه یکتاست (تا ۱۴۰۴).
از ۱۶ مهر ۱۴۰۴ (اکتبر ۲۰۲۵) شرکت سپردهگذاری مرکزی سامانه برخط «فیدا» (Fida.ir) را راهاندازی کرده است: متقاضی خارجی با ثبت شماره تماس و مشخصات هویتی، بارگذاری تصویر گذرنامه یا مدرک شناسایی، مدرک محل اقامت و عکس، و انجام احراز هویت ویدئویی (خواندن یک متن مشخص) میتواند کد فراگیر را بهصورت غیرحضوری دریافت کند. سپس کد به کارگزاری اعلام میشود و کارگزار صدور کد معاملاتی را بهصورت الکترونیکی از سمات درخواست میکند. راهنمای کارگزاریها زمان صدور کد فراگیر را معمولاً ۲۴ تا ۷۲ ساعت اعلام میکنند (تا ۱۴۰۴).
گام دوم: ثبتنام در سجام و احراز هویت
سجام سامانه جامع اطلاعات مشتریان بازار سرمایه است و ثبتنام در آن برای همه معاملهگران الزامی است. کارمزد ثبتنام تا سال ۱۴۰۴ ده هزار تومان (۱۰۰ هزار ریال) است که بهصورت برخط پرداخت میشود و برخی کارگزاریها آن را برای مشتریان خود میپردازند. هزینه احراز هویت الکترونیکی حدود ۱۰ هزار تومان و در دفاتر پیشخوان حدود ۱۵ هزار تومان گزارش شده است (۱۴۰۳ و ۱۴۰۴).
نکته مهم برای اتباع خارجی: سازوکار احراز هویت الکترونیکی سجام برای دارندگان کد ملی ایرانی طراحی شده است. به همین دلیل اتباع خارجی بهطور سنتی احراز هویت را حضوری، در شعبه کارگزاری یا دفاتر پیشخوان، انجام میدادند. سامانه فیدا (مهر ۱۴۰۴) نخستین مسیر کاملاً غیرحضوری هویتسنجی برای سرمایهگذاران خارجی است، هرچند نقش پذیرش مشتری و تشکیل پرونده همچنان با کارگزار است.
گام سوم: افتتاح حساب نزد کارگزار
مدارکی که راهنمای کارگزاریها (۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴) برای اتباع خارجی فهرست میکنند:
- اصل گذرنامه معتبر
- مدرک شناسایی شامل نام پدر، اگر در گذرنامه درج نشده باشد
- حساب بانکی ایرانی به نام خود متقاضی
- شماره موبایل ایرانی
- نشانی و اطلاعات تماس
- برخی کارگزاریها اجازه اقامت معتبر با دستکم ۶ ماه اعتبار را نیز میخواهند
زمانبندی واقعبینانه بر اساس راهنمای کارگزاریها (۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴): پس از تکمیل پرونده توسط کارگزار، حدود ۷ روز کاری برای موافقت نهادهای ناظر و ۵ تا ۱۵ روز کاری برای صدور کد معاملاتی گزارش شده است. یعنی در مجموع حدود دو تا سه هفته، جدا از یکی تا سه روز صدور کد فراگیر.
مسیر سرمایهگذار دارای مجوز
طبق ضوابط اعطای مجوز معامله اوراق بهادار (۱۳۸۹) هر شخص خارجی، و نیز ایرانیان دارای سرمایه با منشأ خارجی، میتوانند از طریق یک کارگزار دارای مجوز درخواست «مجوز معامله» بدهند. اشخاص حقیقی اصل و کپی گذرنامه و اشخاص حقوقی اسناد تأسیس ارائه میکنند، مدارک به فارسی یا انگلیسی پذیرفته میشود و سازمان بورس موظف است ظرف ۷ روز کاری از تکمیل مدارک، مجوز را صادر کند (ضوابط ۱۳۸۹ که تا ۱۴۰۴ همچنان مورد استناد است).
در این مسیر دو وضعیت تعریف شده است: سرمایهگذار «راهبردی» یعنی کسی که بیش از ۱۰ درصد سهام یک شرکت پذیرفتهشده را میخرد یا کرسی هیئتمدیره میگیرد و تا دو سال بدون موافقت سازمان حق فروش اصل سهام را ندارد، و سرمایهگذار غیرراهبردی. سقفهای آییننامه ۱۳۸۹: مجموع سرمایهگذاران خارجی حداکثر ۲۰ درصد سهام کل بازار یا هر شرکت، و هر سرمایهگذار غیرراهبردی حداکثر ۱۰ درصد سهام یک شرکت.
مزیت اصلی این مسیر امکان خروج سرمایه است: آییننامه اجازه میدهد اصل سرمایه، عایدی سرمایه و سود نقدی با ارزی که بانک مرکزی تأمین میکند از کشور خارج شود و در صورت محدودیت ارزی، این انتقال بهصورت اقساط فصلی طی یک سال انجام میشود. دریافت مجوز فیپا از سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران، لایه حمایتی جداگانه و کاملتری برای انتقال سرمایه اضافه میکند.
آیا همه مراحل از خارج از ایران شدنی است؟
پاسخ روشن نیست و منابع همنظر نیستند: راهنمای برخی کارگزاریهای بزرگ (تا ۱۴۰۴) مراجعه حضوری به شعبه را الزامی میدانند، در حالی که برخی کارگزاریهای دیگر پذیرش برخط از خارج از کشور را تبلیغ میکنند و سامانه فیدا نیز از مهر ۱۴۰۴ هویتسنجی را غیرحضوری کرده است. در عمل، امکان انجام کامل فرایند از خارج به کارگزار انتخابی بستگی دارد. الزام داشتن حساب بانکی ایرانی به نام متقاضی نیز مرحلهای جداگانه با قواعد خاص خود است. این بخش از فرایند در حال تغییر است و باید وضعیت روز را جویا شوید.
جمعبندی
مسیر خرد (کد فراگیر، سجام، کارگزار) برای سرمایهگذاری شخصی کوتاهترین راه است و با راهاندازی سامانه فیدا در مهر ۱۴۰۴ بخش هویتسنجی آن غیرحضوری شده است. مسیر مجوز معامله سازمان بورس، همراه با پوشش فیپا، برای سرمایههای بزرگتری طراحی شده که به تضمین خروج سرمایه نیاز دارند. این مطلب صرفاً جنبه آموزشی دارد و توصیه سرمایهگذاری نیست.