نقدینگی و پایهٔ پولی: پول تازه از کجا می‌آید و چرا به تورم گره خورده است؟

پولی که هر سال به اقتصاد ایران اضافه می‌شود، دقیقا از کجا می‌آید و چه کسی آن را می‌سازد؟ در این درس سه اصطلاح را روشن می‌کنیم: پایه پولی، نقدینگی، و ضریب فزاینده نقدینگی. چون رشد این سه عدد، سرانجام به قیمت‌هایی می‌رسد که شما هر روز می‌پردازید. پایه پولی تنها پولی است که خود بانک مرکزی می‌سازد؛ هیچ بانک دیگری نمی‌تواند بسازدش. نقدینگی کل پول مردم است: اسکناس، سپرده دیداری، و سپرده‌های مدت‌دار یا همان شبه‌پول. ضریب فزاینده یعنی نقدینگی تقسیم بر پایه پولی؛ همین و نه چیز پیچیده‌تری. طبقه اول بانک مرکزی است؛ ترازنامه‌اش که بزرگ شود، سرچشمه پرآب‌تر می‌شود. طبقه دوم بانک‌ها هستند؛ هر وام تازه‌ای که می‌دهند، یک سپرده تازه خلق می‌کند. فرض کنید صد میلیون تومان وارد اقتصاد شود و نسبت ذخیره قانونی ده درصد باشد. زنجیره وام‌دهی در پایان، حدود یک میلیارد تومان سپرده تازه می‌سازد؛ ده برابر. در پایان اسفند هزار و چهارصد و چهار، این ضریب هفت و نود و پنج هزارم بود. نقدینگی پانزده هزار و پانصد و هشتاد و یک همت، پایه پولی دو هزار و صد و نود و شش همت. بانک مرکزی گفت جهش پایه پولی بیشتر از افزایش نرخ تسعیر دارایی‌های خارجی آمده است. اهرم مستقیم بانک مرکزی، سپرده قانونی است که یک و نیم واحد درصد بالا رفت. اشتباه رایج اول: تصور اینکه چاپ پول یعنی روشن شدن دستگاه چاپ اسکناس در بانک مرکزی. اشتباه رایج دوم: اینکه ضریب کمتر، خودش به تنهایی یعنی تورم مهار شده است. هر سه عدد را با هم ببینید؛ ضریب کوچک‌تر می‌تواند سرچشمه پرفشار را بپوشاند. حالا جواب سؤال اول درس را داری: پول تازه از ترازنامه بانک مرکزی می‌آید. درس بعدی فرداست.