دلار رسمی مرکز مبادله امروز حدود ۹۳ هزار تومان از بازار آزاد ارزان‌تر ماند؛ ارز خدماتی این فاصله را به فرصت تبدیل می‌کند (شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵)

دلار آزاد روز شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶) در بازار تهران به ۲۶۸,۵۰۰ تومان رسید، در حالی‌که دلار حواله مرکز مبادله در همان ساعت فقط ۱۷۵,۲۲۸ تومان بود؛ فاصله‌ای نزدیک به ۹۳,۲۷۲ تومان در هر دلار، یعنی حدود ۵۳ درصد. برای شهروند عادی این فاصله فقط یک عدد در صفحهٔ قیمت‌هاست، اما برای کسی که واجد شرایط «ارز خدماتی» باشد؛ دانشجوی خارج از کشور، بیمار نیازمند درمان یا مسافر مقصدهای دور؛ همین فاصله یعنی صرفه‌جویی واقعی و قانونی، آن هم با سهمیه‌ای که بانک مرکزی به‌تازگی ده برابر کرده است.

پیش‌زمینه

ایران سال‌هاست چند نرخ ارز هم‌زمان دارد: نرخ آزاد که در صرافی‌های خیابانی و اپلیکیشن‌ها شکل می‌گیرد، و نرخ حواله‌ای مرکز مبادله که بانک مرکزی برای مصارف مصوب (واردات کالاهای اساسی، و «ارز خدماتی» برای نیازهای شخصی مانند تحصیل، درمان و سفر) عرضه می‌کند؛ سهمینو پیش‌تر در آموزش «بازار ارز ایران: چرا چند نرخ داریم؟» این سازوکار را شرح داده است. سهمیهٔ ارز خدماتی تا پایان شهریور ۱۴۰۵ برای هر متقاضی فقط ۱,۰۰۰ دلار بود؛ رقمی که به گفتهٔ کارشناسان پولی به خبرگزاری مهر (۹ مهر ۱۴۰۵)، هزینهٔ واقعی یک ترم تحصیلی یا یک درمان را پوشش نمی‌داد و باقی نیاز متقاضی را به بازار آزاد و صرافی‌های غیررسمی می‌فرستاد.

برای استفاده از این سهمیه، متقاضی واجد شرایط باید مدارک مصوب؛ مثل پذیرش دانشگاهی، گواهی درمان از مرکز معتبر یا بلیت و ویزای سفر؛ را به شعبهٔ ارزی یکی از بانک‌های عامل ارائه دهد. شعبه پس از بررسی مدارک، دلار را به نرخ حواله مرکز مبادله به کد متقاضی واریز یا تحویل می‌دهد؛ مسیری که کاملاً جدا از صف‌های بازار آزاد است.

در ارقام

• دلار آزاد: ۲۶۸,۵۰۰ تومان، طبق دادهٔ زندهٔ سهمینو در ساعت ۱۸:۱۹ امروز؛ تی‌جی‌جی‌یو در ساعت ۱۷:۵۵ رقم ۲۶۸,۵۰۵ تومان و دنیای اقتصاد در گزارش ساعت ۱۶:۱۲ رقم ۲۶۸,۵۸۰ تومان را ثبت کردند.
• دلار حواله مرکز مبادله (فروش): ۱۷۵,۲۲۸ تومان، طبق سهمینو (ساعت ۱۷:۱۷) و دنیای اقتصاد (گزارش ساعت ۱۶:۱۲، همان رقم).
• فاصله: ۹۳,۲۷۲ تومان در هر دلار، معادل حدود ۵۳ درصد نرخ رسمی (محاسبهٔ سهمینو از دو رقم بالا).
• در یک ماه گذشته (۳ شهریور تا ۹ مهر)، دلار آزاد از ۲۲۱,۰۶۰ به ۲۵۸,۴۶۵ تومان رسید؛ رشد ۱۶٫۹ درصد؛ اما دلار حواله فقط از ۱۶۰,۰۲۲ به ۱۷۴,۱۸۲ تومان رفت؛ رشد ۸٫۹ درصد، یعنی تقریباً نصف سرعت بازار آزاد (دادهٔ سهمینو).
• سهمیهٔ ارز خدماتی از ۹ مهر ۱۴۰۵ ده برابر شد: از ۱,۰۰۰ به ۱۰,۰۰۰ دلار برای هر متقاضی واجد شرایط، هم‌زمان با عرضهٔ ۲ میلیارد دلاری بانک مرکزی در بازار (به‌گزارش خبرگزاری مهر به نقل از کارشناسان پولی و بانکی، ۹ مهر ۱۴۰۵).

محرک‌ها

بانک مرکزی روز جمعه ۱۰ مهر در بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد نرخ کنونی ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی ندارد و بخش بزرگی از این فاصله را «نااطمینانی و فشار روانی» می‌داند، نه کمبود واقعی ارز؛ یعنی علت مستقیم جهش امروز را خودِ بانک مرکزی اعلام کرده، نه حدسی از سهمینو. هم‌زمان، طلا، سکه و تتر هم در بازار داخلی جهش کردند: به گزارش دنیای اقتصاد، طلای ۱۸ عیار به ۲۶,۳۷۷,۱۰۰ تومان و سکه امامی به ۲۷۰,۸۰۰,۰۰۰ تومان رسید، در حالی‌که اونس جهانی طلا همان روز ۲۴ دلار افت کرد؛ نشانهٔ آن‌که این جهش داخلی ناشی از افت ریال است، نه بازار جهانی. کانال این مکانیسم ساده است: هر گروهی از خانوارها که نگران قدرت خرید پول ملی باشند، هم‌زمان به چند دارایی جایگزین (دلار، طلا، سکه، تتر) پناه می‌برند و همین تقاضای هم‌زمان، فاصلهٔ نرخ آزاد را از نرخ رسمی بازتر می‌کند.

چشم‌انداز

تجربهٔ دور قبلی نشان می‌دهد این سیاست به‌تنهایی ضامن موفقیت نیست: به گزارش مهر، عرضهٔ ۵۰۰ میلیون دلاری بازارساز در دورهٔ قبل فقط با جذب حدود ۲۰ میلیون دلار (نزدیک ۴ درصد) همراه شد، چون متقاضیان از بروکراسی مالیاتی و اثبات مصرف واهمه داشتند و ترجیح دادند به بازار آزاد بروند. تحلیلگران به مهر گفته‌اند موفقیت پایدار سهمیهٔ تازه به دو چیز بسته است: سرعت و شفافیت اعتبارسنجی مدارک متقاضیان در شعب ارزی بانک‌ها، و نزدیک نگه‌داشتن نرخ تخصیصی به میانگین بازار تا رانت شکل نگیرد. تا زمانی که متغیرهای بنیادین؛ رشد نقدینگی و کسری بودجه؛ اصلاح نشود، حتی سهمیهٔ ۱۰ هزار دلاری هم بیشتر یک تسکین موقت است تا یک راه‌حل ساختاری.

جمع‌بندی

نتیجه برای کسی که واجد شرایط ارز خدماتی است روشن است: در فاصلهٔ کنونی، دریافت دلار از شعبهٔ ارزی بانک به‌جای بازار آزاد یعنی صرفه‌جویی تا ۹۳,۲۷۲ تومان در هر دلار؛ روی سهمیهٔ کامل ۱۰ هزار دلاری، این رقم تا سقفی نزدیک به ۹۳۲ میلیون و ۷۲۰ هزار تومان هم می‌رسد (محاسبهٔ سهمینو بر پایهٔ دو نرخ بالا، نه رقمی که بانک مرکزی تضمین کرده باشد). با این حال، تا بانک مرکزی با عرضهٔ تازه‌ای وارد بازار نشود، دلار آزاد احتمالاً تا پایان هفتهٔ آینده هم بالای ۲۶۰,۰۰۰ تومان می‌ماند؛ بسته‌شدن قیمت زیر ۲۴۰,۰۰۰ تومان این برآورد را نقض می‌کند.

چه چیزی را رصد کنیم

• آیا نرخ جذب سهمیهٔ تازهٔ ۱۰ هزار دلاری از همان ۴ درصد دور قبل بالاتر می‌رود؟
• فاصلهٔ دلار آزاد و دلار حواله مرکز مبادله در هفته‌های آینده بازتر یا تنگ‌تر می‌شود؟
• آیا بانک مرکزی عرضهٔ ارزی تازه‌ای را برای مهار بازار آزاد اعلام می‌کند؟

واژه‌ها

• ارز خدماتی: سهمیهٔ ارزی که بانک مرکزی برای مصارف شخصی مصوب (تحصیل، درمان، سفر) با نرخ نزدیک به مرکز مبادله، نه نرخ آزاد، به متقاضیان واجد شرایط می‌دهد.
• حواله مرکز مبادله: نرخ رسمی خرید و فروش ارز که بانک مرکزی برای مصارف مصوب تعیین و عرضه می‌کند؛ معمولاً پایین‌تر از نرخ آزاد.
• حباب: فاصلهٔ قیمتی میان نرخ بازار و ارزش ذاتی یا نرخ رسمی یک دارایی.

برای دیدن روند لحظه‌ای این دو نرخ، صفحات دلار آزاد و دلار حواله مرکز مبادله در سهمینو و گزارش طلا و سکه در سقف یک‌ساله را ببینید.