شاخص کل و شاخص هم‌وزن چه فرقی دارند و چرا از هم جدا می‌شوند؟

اگر اخبار بورس را دنبال کنید، بارها شنیده‌اید که «شاخص کل سبز شد اما شاخص هم‌وزن قرمز ماند» یا برعکس. این دو عدد هر دو «شاخص بورس تهران» نامیده می‌شوند، اما دو چیز متفاوت را اندازه می‌گیرند و درست به همین دلیل گاهی خلاف جهت هم حرکت می‌کنند. در این درس یاد می‌گیرید هر شاخص چه می‌سنجد، چرا از هم جدا (واگرا) می‌شوند، و مهم‌تر از همه، واگرایی آن‌ها چه چیزی دربارهٔ گستردگی بازار و ورود «پول حقیقی» به شما می‌گوید. این درس، سطح میانی است و فرض می‌کند مفهوم پایهٔ شاخص و نماد را می‌شناسید.

تعریف‌ها

شاخص (index): یک عدد که میانگین حرکت قیمت گروهی از سهام را در یک عدد خلاصه می‌کند تا بتوانیم «حال کلی بازار» را با یک نگاه بسنجیم.

ارزش بازار (market cap) یک شرکت: قیمت هر سهم ضرب در تعداد کل سهام آن شرکت. شرکتی که ارزش بازارش بزرگ‌تر است، «سنگین‌وزن‌تر» است.

شاخص کل (وزنی بر پایهٔ ارزش بازار): شاخصی که در آن سهم هر شرکت به‌اندازهٔ ارزش بازارش در نتیجه اثر می‌گذارد. پس شرکت‌های بزرگ، بیشترین اثر را دارند. به این شرکت‌های بزرگ اصطلاحاً «شاخص‌ساز» می‌گویند، چون تکان‌خوردن آن‌ها کل شاخص را تکان می‌دهد.

شاخص هم‌وزن (equal-weight): شاخصی که در آن همهٔ شرکت‌ها وزن یکسان دارند، بی‌توجه به اینکه بزرگ‌اند یا کوچک. در این شاخص، یک شرکت کوچک دقیقاً به‌اندازهٔ بزرگ‌ترین شرکت بازار در نتیجه سهم دارد.

پول حقیقی: خالص ورود یا خروج پول اشخاص حقیقی (سرمایه‌گذاران خرد و عادی) به سهام، در برابر اشخاص حقوقی (شرکت‌ها، صندوق‌ها و نهادهای بزرگ). ورود پول حقیقی معمولاً نشانهٔ اقبال گستردهٔ عموم به بازار است.

مکانیزم: چرا وزن‌دهی همه‌چیز را عوض می‌کند

تفاوت این دو شاخص فقط در یک چیز است: «هر شرکت چقدر در نتیجه اثر بگذارد». در شاخص کل، وزن هر شرکت با ارزش بازارش تعیین می‌شود. اگر یک شرکت بزرگ به‌تنهایی نیمی از ارزش کل بازار را داشته باشد، حرکت همان یک شرکت می‌تواند شاخص کل را جابه‌جا کند، حتی اگر ده‌ها شرکت کوچک خلاف جهت حرکت کنند. در شاخص هم‌وزن اما، همهٔ شرکت‌ها سهم برابر دارند؛ اینجا مهم نیست شرکت چقدر بزرگ است، مهم این است که «چند شرکت» بالا رفته‌اند و «چند شرکت» پایین آمده‌اند. به‌بیان ساده، شاخص کل «پولِ بازار» را وزن می‌کند و شاخص هم‌وزن «تعدادِ سهم‌ها» را.

نتیجهٔ این تفاوت روشن است: شاخص کل بیشتر نبض چند نماد بزرگ (فلزی، پالایشی، پتروشیمی و هلدینگ‌های بزرگ) را نشان می‌دهد، و شاخص هم‌وزن بیشتر نبض «متن بازار»، یعنی انبوه شرکت‌های کوچک و متوسط، را. وقتی این دو نبض هم‌جهت نباشند، دو شاخص واگرا می‌شوند.

مثالِ عددی (فرضی)

فرض کنید بازار کوچکی فقط سه شرکت دارد: شرکت الف با ارزش بازار ۹۰۰ میلیارد تومان (بزرگ)، شرکت ب با ۸۰ میلیارد تومان (متوسط) و شرکت ج با ۲۰ میلیارد تومان (کوچک). جمع ارزش بازار ۱٬۰۰۰ میلیارد تومان است، پس در شاخص کل وزن شرکت الف ۹۰ درصد، شرکت ب ۸ درصد و شرکت ج ۲ درصد است. در شاخص هم‌وزن اما هر سه شرکت وزن یکسانِ یک‌سوم دارند.

سناریوی یک: شرکت الف ۱۰ درصد رشد می‌کند، اما شرکت ب و ج هرکدام ۵ درصد افت می‌کنند.

• شاخص کل: (۹۰٪ × ۱۰) + (۸٪ × منفی ۵) + (۲٪ × منفی ۵) که تقریباً برابر با مثبت ۸٫۵ درصد است. شاخص کل سبزِ پررنگ می‌شود.
• شاخص هم‌وزن: میانگین ساده (۱۰ منفی ۵ منفی ۵) تقسیم بر ۳ که برابر صفر است. شاخص هم‌وزن تقریباً بی‌تغییر می‌ماند.

نتیجه: شاخص کل به شما می‌گوید «بازار خوب بود»، اما واقعیت این است که دو شرکت از سه شرکت قرمز بوده‌اند. اگر پرتفوی شما وزن برابری از این سه سهم داشت، شما سود نکرده‌اید.

سناریوی دو (معکوس): شرکت الف ۵ درصد افت می‌کند، اما شرکت ب و ج هرکدام ۱۰ درصد رشد می‌کنند.

• شاخص کل: (۹۰٪ × منفی ۵) + (۸٪ × ۱۰) + (۲٪ × ۱۰) که تقریباً برابر با منفی ۳٫۵ درصد است. شاخص کل قرمز می‌شود.
• شاخص هم‌وزن: میانگین ساده (منفی ۵ به‌علاوهٔ ۱۰ به‌علاوهٔ ۱۰) تقسیم بر ۳ که برابر مثبت ۵ درصد است. شاخص هم‌وزن سبز می‌شود.

اینجا تصویر وارونه است: شاخص کل قرمز است، اما بیشتر سهم‌ها بالا رفته‌اند. یک رشد فراگیر در حال رخ‌دادن است که شاخص کل، به‌خاطر افت یک نماد بزرگ، آن را پنهان می‌کند.

واگرایی و پیام آن دربارهٔ پول حقیقی

حالا می‌توانیم واگرایی را «بخوانیم». دو حالت رایج را به خاطر بسپارید:

• هم‌وزن جلوتر از کل (هم‌وزن سبزتر یا قرمزِ کمتر): رشد یا مقاومت «فراگیر» است و بیشتر سهم‌ها با بازار همراه‌اند. این معمولاً با ورود پول حقیقی و مشارکت گستردهٔ خرد همراه است، چون خریدار خرد سراغ انبوه سهم‌های کوچک و متوسط می‌رود.
• کل جلوتر از هم‌وزن: رشد «باریک» است و تنها به چند نماد بزرگ تکیه دارد. اغلب پشت این حالت خریدِ اشخاص حقوقی روی شاخص‌سازها یا اثر جهش دلار روی نمادهای دلاری است، در حالی‌که متن بازار همراهی نمی‌کند.

پس واگرایی این دو شاخص، پیش از هر خبر دیگری، به شما می‌گوید که آیا حرکت امروز بازار «عمیق» است یا فقط «سطحی و چندنمادی».

در بازار ایران

هر دو شاخص را شرکت مدیریت فناوری بورس تهران در سامانهٔ رسمی معاملات (TSETMC) محاسبه و لحظه‌به‌لحظه منتشر می‌کند. شاخص کل بورس تهران از سال ۱۳۶۹ با عدد پایهٔ ۱۰۰ آغاز شده و بر پایهٔ ارزش بازار است؛ برای همین چند نماد بزرگ فلزی، پالایشی، پتروشیمی و هلدینگی بیشترین اثر را روی آن دارند. شاخص هم‌وزن جوان‌تر است و از اسفند ۱۳۹۳ به‌طور عمومی منتشر می‌شود؛ چون همهٔ نمادها را هم‌سنگ می‌بیند، آینهٔ بهتری برای شرکت‌های کوچک و متوسط است.

یک نمونهٔ واقعی و تاریخ‌دار کمک می‌کند: در بازگشایی بازار روز یکشنبه ۲۱ تیر ۱۴۰۵، شاخص کل حدود ۲٫۴۹ درصد و شاخص هم‌وزن حدود ۲٫۰۸ درصد افت کرد؛ افت کمترِ هم‌وزن نسبت به کل، از گستردگی نسبی فروش در آن جلسه خبر می‌داد (جزئیات را در این گزارش روزانه خواندیم). عددهای زندهٔ امروز را هم می‌توانید در صفحهٔ بازار سهام سهمینو دنبال کنید. توجه کنید که سطح عددی این دو شاخص (مثلاً میلیون‌ها واحد در کل، در برابر عدد کوچک‌تر هم‌وزن) با هم قابل‌مقایسه نیست، چون مبدأ و تاریخ پایهٔ متفاوتی دارند؛ آنچه مقایسه‌شدنی است، «درصد تغییر روزانه» است.

اشتباه‌های رایج

• «شاخص کل سبز است، پس همه سود کردند.» لزوماً نه. همان‌طور که در مثال دیدیم، شاخص کل می‌تواند سبز باشد در حالی‌که بیشتر سهم‌ها قرمزند و تنها چند نماد بزرگ بالا رفته‌اند.
• یکی‌گرفتن رشد شاخص کل با سلامت بازار. گاهی رشد شاخص کل فقط بازتاب جهش نرخ دلار روی نمادهای دلاری (کامودیتی‌محور) است، نه نشانهٔ رونق واقعی و فراگیر.
• «شاخص هم‌وزن همیشه شاخص بهتری است.» نه. هم‌وزن فقط زاویهٔ دیگری از بازار را نشان می‌دهد؛ برای سنجش گستردگی عالی است، اما برای اندازه‌گیری ارزش کل بازار، شاخص کل معیار درست است. این دو رقیب نیستند، مکمل‌اند.
• مقایسهٔ عدد خام دو شاخص با هم. اینکه عدد شاخص کل بسیار بزرگ‌تر از هم‌وزن است، هیچ معنای ارزشی ندارد؛ فقط به تاریخ و عدد پایهٔ متفاوت آن‌ها برمی‌گردد.

جمع‌بندی

شاخص کل «پولِ بازار» را وزن می‌کند و نبض چند نماد بزرگ را می‌گیرد؛ شاخص هم‌وزن «تعداد سهم‌ها» را وزن می‌کند و نبض متن بازار را. وقتی این دو از هم جدا می‌شوند، به شما می‌گویند حرکت بازار فراگیر است یا فقط چندنمادی، و همین سرنخ اولیه‌ای دربارهٔ ورود پول حقیقی است. عادت کنید هر روز هر دو را با هم ببینید، نه فقط یکی را. در درس پیشین دربارهٔ مسکن به‌عنوان دارایی خواندیم؛ در این درس یک قدم به درون بازار سهام رفتیم و ابزار خواندن نبض آن را شناختیم.