صادرات دانش‌بنیان در چهار سال ۹ برابر شد و به ۲٬۶۹۰ میلیون دلار رسید؛ اما ۸۴ درصد آن کار تنها ۳۶ شرکت است (چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵)

در اقتصادی که خبر خوبش کمیاب است، یک عدد در گزارش‌های رسمی جا خوش کرده است: صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان ایران در فاصلهٔ چهار سال از حدود ۲۹۶ میلیون دلار به حدود ۲٬۶۹۰ میلیون دلار رسیده، یعنی رشدی بیش از ۹ برابر. این رقم بر پایهٔ گزارش زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان با داده‌های تا پایان سال ۱۴۰۳ منتشر شده است.

اما همین گزارش عدد دومی هم دارد که خیلی کمتر نقل می‌شود و معنای عدد اول را عوض می‌کند: حدود ۸۴ درصد این صادرات کار تنها ۳۶ شرکت است. بقیهٔ بیش از ۱۲ هزار شرکت دانش‌بنیان کشور، روی هم، ۱۶ درصد باقی‌مانده را می‌سازند.

پیش‌زمینه

برای فهمیدن اینکه ۲٬۶۹۰ میلیون دلار عدد بزرگی است یا کوچکی، باید اندازهٔ کل زیست‌بوم را کنارش گذاشت. تا پایان سال ۱۴۰۳، دست‌کم ۱۲٬۶۹۲ شرکت در ایران دست‌کم یک‌بار تأییدیهٔ دانش‌بنیان گرفته‌اند. مجموع درآمد این شرکت‌ها حدود ۱٬۸۰۰ همت (هزار میلیارد تومان) برآورد شده که معادل حدود ۲٫۸ درصد تولید ناخالص داخلی کشور است.

این زیست‌بوم زیرساخت هم دارد: بر پایهٔ همان گزارش‌ها، حدود ۱۶۶ شتاب‌دهنده، ۳۵۰ مرکز نوآوری و ۲۳ کارخانهٔ نوآوری در کشور فعال‌اند. یعنی ماجرا فقط چند شرکت پراکنده نیست، یک ساختار نهادی پشتش شکل گرفته است.

حالا مقایسهٔ تاریخی: چهار سال پیش، رقم صادرات ۲۹۶ میلیون دلار بود. رشد به ۲٬۶۹۰ میلیون دلار یعنی این زیست‌بوم در یکی از سخت‌ترین دوره‌های تحریمی، حجم دلاری فروش خارجی‌اش را بیش از ۹ برابر کرده است. در همین حال، هدف برنامهٔ هفتم توسعه رساندن سهم اقتصاد دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی به حدود ۷ درصد است. با سهم فعلی ۲٫۸ درصدی، زیست‌بوم حدود ۴۰ درصد راه را رفته است.

اعداد اصلی

منبع: گزارش زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان، داده‌های تا پایان سال ۱۴۰۳؛ اهداف کمی برنامهٔ هفتم توسعه.

یک محاسبهٔ ساده روی همین اعداد، تصویر را تیزتر می‌کند. اگر ۸۴ درصد از ۲٬۶۹۰ میلیون دلار کار ۳۶ شرکت باشد، به‌طور میانگین هر یک از این ۳۶ شرکت حدود ۶۳ میلیون دلار صادرات دارد. حالا ۱۶ درصد باقی‌مانده را میان بیش از ۱۲٬۶۵۰ شرکت دیگر تقسیم کنید: میانگین صادرات هر شرکت به حدود ۳۴ هزار دلار در سال می‌رسد. این عدد، نه یک شرکت صادرات‌محور، که تقریباً یک فروش نمونه است.

محرک‌ها

صادرات، مقیاس می‌خواهد. فروش فناوری به خارج از کشور فقط محصول خوب نمی‌خواهد؛ کانال بانکی، گواهی‌نامهٔ بین‌المللی، خدمات پس از فروش، شبکهٔ توزیع و بازاریابی مستمر لازم دارد. هزینهٔ ثابت این زیرساخت آن‌قدر بالاست که فقط شرکت‌هایی که از یک آستانهٔ اندازه عبور کرده‌اند از پسش برمی‌آیند. به همین دلیل تمرکز ۸۴ درصدی روی شرکت‌هایی که هرکدام بیش از ۱۰ میلیون دلار صادرات دارند، یک تصادف آماری نیست؛ نتیجهٔ مستقیم همان آستانه است.

جغرافیا را تحریم تعیین کرده است، نه بازاریابی. بر پایهٔ گزارش‌های منتشرشده، پنج مقصد اصلی صادرات کالایی این شرکت‌ها چین، عراق، امارات متحدهٔ عربی، ترکیه و روسیه بوده‌اند که روی هم حدود ۷۵ درصد صادرات را جذب کرده‌اند، و چین به بزرگ‌ترین شریک فناوری ایران تبدیل شده است. سازوکارش روشن است: وقتی مسیرهای مالی غرب بسته باشد، تجارت به سمت بازارهایی می‌رود که تسویهٔ ریالی، تهاتری یا از طریق ارزهای منطقه‌ای در آن‌ها ممکن است. این هم فرصت است و هم محدودیت، چون قدرت چانه‌زنی فروشنده را در برابر تعداد کمی خریدار پایین می‌آورد.

ترکیب صادرات، حاشیهٔ سود بالاتری دارد. عمدهٔ این صادرات شامل تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی، دارو و فرآورده‌های زیست‌فناوری، ماشین‌آلات صنعتی و نرم‌افزار و خدمات فنی مهندسی است. این‌ها معمولاً حاشیهٔ سود بیشتری از فروش مواد خام دارند، اما در عوض هزینهٔ تحقیق و توسعه و نگهداشت نیروی متخصص سنگین‌تری می‌طلبند.

صادرات هنوز حاشیهٔ ماجراست، نه متنش. نکتهٔ کلیدی که در بحث‌ها گم می‌شود این است: صادرات تنها حدود ۱۰ درصد کل درآمد زیست‌بوم دانش‌بنیان را می‌سازد. یعنی ۹۰ درصد این اقتصاد، همچنان بازار داخلی است.

چرا برای بازار سرمایه مهم است

بخشی از شرکت‌های دانش‌بنیان در بورس و فرابورس ایران پذیرفته شده‌اند، به‌ویژه در گروه‌های دارویی، تجهیزات پزشکی و فناوری اطلاعات. برای کسی که نرخ‌های ارز و صورت‌های مالی را کنار هم می‌خواند، درآمد ارزی این شرکت‌ها سه اثر مشخص دارد.

نخست، پوشش طبیعی در برابر نوسان ارز: شرکتی که بخشی از فروشش دلاری است، در دوره‌های جهش نرخ ارز رشد درآمد ریالی را زودتر ثبت می‌کند. برای درک اینکه چه چیزهایی این نرخ را جابه‌جا می‌کند، چه چیزهایی دلار را حرکت می‌دهد؟ چهار کانال اصلی را باز می‌کند.

دوم، حاشیهٔ سود متفاوت: محصول فناورانه معمولاً حاشیهٔ بالاتری دارد، اما هزینهٔ تحقیق و توسعه‌اش هم در صورت سود و زیان دیده می‌شود.

سوم، و مهم‌تر از دوتای قبل، ریسک تمرکز مشتری: همان تمرکزی که در آمار کلان دیدیم، در صورت‌های مالی تک‌شرکت‌ها هم تکرار می‌شود. اتکای فروش به یکی دو بازار خارجی یا یکی دو خریدار، ریسکی واقعی است که معمولاً در یادداشت‌های همراه صورت‌های مالی قابل ردیابی است. اگر با این یادداشت‌ها آشنا نیستید، تحلیل بنیادی چیست و ارزش ذاتی یک سهم چطور برآورد می‌شود؟ نقطهٔ شروع خوبی است، و درس‌های بیشتر در آموزش سهمینو در دسترس است.

چشم‌انداز

این بخش برآورد است، نه داده. رسیدن از ۲٫۸ درصد به هدف ۷ درصدی برنامهٔ هفتم، یعنی زیست‌بوم باید اندازه‌اش را بیش از دو برابر کند. اگر مسیر رشد از همین کانال فعلی بگذرد، یعنی چند ده شرکت بزرگ‌تر شوند، عدد کل بالا می‌رود اما شکنندگی هم بالا می‌رود: کافی است چند شرکت از آن ۳۶ شرکت بازار هدفشان را از دست بدهند تا بخش بزرگی از آمار در یک سال فرو بریزد.

مسیر دوم این است که تعداد شرکت‌های صادرکنندهٔ متوسط زیاد شود، یعنی آن میانگین ۳۴ هزار دلاری به رقمی معنادار برسد. این مسیر کندتر است اما آماری می‌سازد که در برابر شوک دوام می‌آورد. تفاوت این دو مسیر، دقیقاً همان چیزی است که تعیین می‌کند هدف ۷ درصدی محقق می‌شود یا روی کاغذ می‌ماند.

جمع‌بندی

عدد ۹ برابر واقعی است، نه شعار. ایران زیر فشار تحریم توانسته چند ده شرکت فناور در مقیاس صادراتی جدی بسازد و این دستاورد کوچکی نیست. اما همان‌قدر که این رشد واقعی است، شکنندگی‌اش هم واقعی است.

یک چیز را به خاطر بسپارید: تا وقتی ۸۴ درصد صادرات دانش‌بنیان به ۳۶ شرکت وابسته باشد، این آمار داستان چند موفقیت بزرگ است، نه داستان یک اقتصاد فناور فراگیر. عمق، هنوز نیامده است.

چه چیزی را رصد کنیم

• گزارش سالانهٔ بعدی زیست‌بوم دانش‌بنیان و اینکه سهم آن ۳۶ شرکت بالاتر می‌رود یا پایین‌تر؛ کاهش این سهم، نشانهٔ عمق‌یافتن است.
• ترکیب مقاصد صادراتی و اینکه تمرکز روی پنج مقصد اصلی کم می‌شود یا بیشتر.
• گزارش‌های فصلی شرکت‌های دانش‌بنیان بورسی، به‌ویژه یادداشت‌های مربوط به فروش صادراتی و تمرکز مشتری.
• سهم اقتصاد دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی در گزارش‌های رسمی سال‌های بعد، در مقایسه با هدف ۷ درصدی برنامهٔ هفتم.

این مطلب توصیهٔ خرید یا فروش هیچ سهمی نیست و صرفاً تحلیل داده‌های منتشرشدهٔ رسمی است.