۲۰ سال، ۶ بازار: شاخص کل بورس ۳۸۲ برابر شد و نقدینگی ۱۱۹ برابر؛ سپرده و دلار جا ماندند (چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵)

فرض کنید در سال ۱۳۸۰ شش نفر، هرکدام ۱۰۰ هزار تومان داشتند. یکی سهام خرید، یکی سکه، یکی خانه در تهران، یکی دلار، یکی پولش را در بانک گذاشت و یکی پراید خرید. بیست سال بعد، در پایان ۱۴۰۰، فاصلهٔ دارایی این شش نفر چقدر شد؟

پاسخ، یکی از گویاترین جدول‌های اقتصاد ایران است. ۱۰۰ هزار تومانِ خریدار سهام به حدود ۳۸ میلیون تومان رسید و همان مبلغ نزد سپرده‌گذار به حدود ۳٫۸ میلیون تومان؛ یعنی دقیقاً ده برابر کمتر. اما عددی که کل جدول را معنادار می‌کند نه بورس است و نه بانک: در همین بازه، نقدینگی کشور حدود ۱۱۹ برابر شد.

پیش‌زمینه: چرا نقدینگی خط کش است، نه دلار

مقایسهٔ بازدهی بازارها بدون یک مبنا، عدد بی‌معنا تولید می‌کند. اگر بگوییم «مسکن تهران ۹۶ برابر شد»، انگار خبر فوق‌العاده‌ای داده‌ایم؛ در حالی که تا ندانیم حجم پول در اقتصاد چند برابر شده، نمی‌دانیم این ۹۶ برابر بُرد بوده یا باخت.

نقدینگی دقیقاً همین کار را می‌کند: تقریباً نشان می‌دهد حجم پول در اقتصاد چند برابر شده است. هر دارایی که رشدش از نقدینگی عقب مانده باشد، در عمل قدرت خرید صاحبش را حفظ نکرده است، حتی اگر عدد ریالی‌اش بزرگ‌تر شده باشد و روی کاغذ سود نشان دهد. این همان تفاوت «سود اسمی» و «سود واقعی» است؛ موضوعی که در تحلیل پیشین ما دربارهٔ بازده «بی‌ریسک» در برابر تورم با اعداد امروز بررسی شد.

جدول بیست‌ساله

بر اساس جمع‌بندی پایگاه خبری بازار سرمایه (سنا) از بازدهی کلاس‌های دارایی در بازهٔ ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰:

و خط کشی که همه‌چیز را می‌سنجد: نقدینگی در همین بازه حدود ۱۱۹ برابر شد.

با این معیار، جدول به دو دستهٔ روشن تقسیم می‌شود. بالاتر از نقدینگی تنها دو بازار ایستاده‌اند: بورس، با رشدی حدود ۳٫۲ برابرِ نقدینگی، و سکه، با حدود ۱٫۶ برابر. پایین‌تر از نقدینگی، چهار بازار دیگر: مسکن تهران (نسبتی حدود ۰٫۸)، سپردهٔ بانکی (حدود ۰٫۳۲)، دلار آزاد (حدود ۰٫۲۹) و خودرو (حدود ۰٫۲۴). جمع‌بندی سنا نیز در همین راستاست: در دو دههٔ گذشته، کلاس‌های دارایی در دسترسی که توانسته‌اند تورم را پوشش دهند، عمدتاً بازار سرمایه و طلا بوده‌اند.

محرک‌ها: تفاوت دارایی مولد و پول راکد

غافلگیرکننده‌ترین سطر جدول، دلار است. تصور رایج این است که «دلار همیشه برنده است»، اما در بازهٔ بیست‌ساله دلار با حدود ۳۵ برابر شدن، کمتر از یک‌سوم نقدینگی رشد کرد و حتی از سپردهٔ بانکی هم اندکی عقب ماند.

دلیلش ساده و مکانیکی است: دلار یک دارایی مولد نیست. سود تقسیمی ندارد، اجاره نمی‌دهد و چیزی تولید نمی‌کند. تنها کاری که می‌کند دنبال کردن اختلاف تورم داخل و خارج است، آن هم با تأخیر و به‌صورت جهشی؛ همان سازوکاری که در چهار کانال سازندهٔ نرخ ارز تشریح شد. دلار سال‌ها تقریباً ثابت می‌ماند و بعد در چند ماه جبران می‌کند؛ و دقیقاً همین جهش‌های کوتاه است که در حافظهٔ جمعی می‌ماند و تصویر «همیشه برنده» را می‌سازد. میانگین بیست‌ساله اما چیز دیگری می‌گوید.

در سمت مقابل، شاخص کل بورس بازدهی یک سبد وزنی از شرکت‌هایی است که می‌فروشند، سود می‌سازند و بخشی از آن را تقسیم می‌کنند؛ سودهای نقدی هم در محاسبهٔ شاخص کل لحاظ می‌شود. سکه نیز پشتش تقاضای جهانی فلزی است که خودش در برابر تورم دلاری سپر داشته است. یعنی هر دو برندهٔ جدول، چیزی فراتر از خودِ قیمت هم داشته‌اند. این تفاوت میان دارایی مولد و پول راکد، محرک اصلی کل جدول است.

چهار هشدار که این جدول را واقعی‌تر می‌کند

این اعداد جذاب‌اند، اما اگر بدون توضیح خوانده شوند گمراه‌کننده می‌شوند.

1. شاخص کل، تجربهٔ هیچ سرمایه‌گذاری نیست. شاخص کل بازدهی یک سبد وزنی از کل بازار به‌علاوهٔ سودهای نقدی است. تقریباً هیچ‌کس در سال ۱۳۸۰ دقیقاً همان سبد را نخرید و بیست سال دست‌نخورده نگه نداشت. بازدهی واقعی هر فرد به سهم‌هایی که انتخاب کرده و زمانی که وارد و خارج شده بستگی دارد.
2. نقطهٔ شروع و پایان، همه‌چیز را عوض می‌کند. اگر همین جدول را برای بازهٔ ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ بکشید، تصویر کاملاً متفاوتی می‌بینید: کسی که مرداد ۱۳۹۹ در سقف بازار وارد شد، سال‌ها طول کشید تا به سرمایهٔ اولیه‌اش برگردد. میانگین بیست‌ساله، درد آن سه سال را پنهان می‌کند.
3. مسکن فقط رشد قیمت نیست. عدد ۹۶ برابر برای مسکن تهران، درآمد اجاره را در خود ندارد. با احتساب اجاره، فاصلهٔ مسکن با بقیه کمتر می‌شود؛ در مقابل، هزینهٔ نگهداری، مالیات و نقدناشوندگی هم دارد.
4. ریسک در جدول دیده نمی‌شود. سپردهٔ بانکی نوسان تقریباً صفر دارد، در حالی که بورس در همین بازه چند ریزش بیش از ۴۰ درصدی را تجربه کرده است. مقایسهٔ بازدهی بدون مقایسهٔ نوسان، مقایسه‌ای ناقص است. اینکه چگونه می‌توان این نوسان را میان چند دارایی پخش کرد، موضوع درس تنوع‌بخشی است.

چشم‌انداز

برای اینکه این بحث در خلأ نماند، تصویر امروز بازار چنین است: شاخص کل بورس تهران در ساعت ۹:۲۵ چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵ روی ۵٬۰۵۷٬۴۴۹ واحد و ۱٫۰۲ درصد پایین‌تر از روز پیش معامله می‌شد. دلار آمریکا در آخرین به‌روزرسانی ۶ مرداد ۱۴۰۵ (ساعت ۱۹:۵۹) حدود ۱۹۰٬۲۰۰ تومان و سکهٔ امامی حدود ۱۸۴ میلیون تومان بود. تورم نقطه‌به‌نقطهٔ تیر ۱۴۰۵ نیز بر اساس اعلام مرکز آمار ایران حدود ۸۳٫۹ درصد گزارش شده است.

بیست سال بعد، کسی جدول تازه‌ای از همین بازارها خواهد کشید. اینکه کدام ستون در صدر بایستد امروز قابل پیش‌بینی نیست و این متن هیچ ادعایی در این باره ندارد. اما یک چیز را می‌دانیم: ستون «نقدینگی» دوباره در آن جدول خواهد بود و دوباره خط کش سنجش خواهد شد.

جمع‌بندی

درس این جدول «سهام بخرید» نیست؛ درس آن یک قاعدهٔ ساده‌تر و عمیق‌تر است: در اقتصادی با تورم بالا و رشد سریع نقدینگی، نگه‌داشتن پول به‌شکل پول، گران‌ترین تصمیم است. سپردهٔ بانکی در این بیست سال حدود ۳۸ برابر شد، در حالی که حجم پول ۱۱۹ برابر شد؛ یعنی سپرده‌گذارِ محافظه‌کار، بدون آنکه هیچ ریسکی بپذیرد، حدود دو‌سوم قدرت خرید خود را از دست داد.

این «ریسکِ نداشتن ریسک» است و در هیچ صورت‌حساب بانکی نوشته نمی‌شود. اگر قرار باشد یک چیز از این جدول به یاد بماند، همین است: در این اقتصاد، بی‌تصمیمی هم یک تصمیم است و هزینه‌اش را می‌پردازید.

چه چیزی را رصد کنیم

سه عدد این جدول را در سال‌های آینده بازنویسی می‌کنند و هر سه قابل رصدند: نرخ رشد نقدینگی در گزارش‌های بانک مرکزی (خط کش)، تورم نقطه‌به‌نقطهٔ ماهانهٔ مرکز آمار ایران، و نسبت قیمت به درآمد بازار سهام که می‌گوید ورودی امروز گران است یا ارزان. مفاهیم پایهٔ هرکدام در آموزش سهمینو توضیح داده شده است.

این مطلب توصیهٔ خرید یا فروش نیست. بازدهی گذشته تضمینی برای آینده نیست و هر تصمیم سرمایه‌گذاری باید متناسب با افق زمانی، میزان تحمل ریسک و شرایط مالی هر فرد گرفته شود.