عرضهٔ اولیه یکی از پرتکرارترین لحظههای ورود تازهواردها به بورس تهران است، اما درست همینجاست که بیشترین سوءتفاهمها هم ساخته میشود. در این درس بدون هیچ وعدهٔ سود، سازوکار واقعی عرضهٔ اولیه را باز میکنیم.
در این درس چه یاد میگیرید
- عرضهٔ اولیه دقیقاً چیست و چه فرقی با خرید یک سهم معمولی دارد.
- روش «ثبت سفارش» یا همان بوکبیلدینگ (Book Building) گامبهگام چطور کار میکند.
- «کشف قیمت» و «سهمیهٔ هر کد» یعنی چه، با یک مثال عددیِ فرضی.
- چرا رفتار روزهای اولِ یک عرضه، هیچ تضمینی برای آینده نیست.
تعریفها
عرضهٔ اولیه (IPO، مخفف Initial Public Offering): نخستین باری است که سهام یک شرکت روی تابلوی بورس یا فرابورس برای عموم عرضه میشود و هر کسی با کد بورسی میتواند در آن سفارش ثبت کند. پیش از عرضهٔ اولیه، سهام آن شرکت در بازار قابل معامله نبوده است.
کد بورسی (کد معاملاتی): شناسهٔ یکتای هر سرمایهگذار در بازار سرمایه. هر شخص فقط یک کد دارد و در عرضهٔ اولیه، سهمیه بر مبنای همین کد تعیین میشود، نه بر مبنای تعداد کارگزاریها.
روش ثبت سفارش (بوکبیلدینگ): روشی که در سالهای اخیر روشِ غالبِ عرضههای اولیه در بورس تهران است. در این روش یک بازهٔ قیمتی از پیش اعلامشده وجود دارد و خریداران قیمت پیشنهادی خود را در این بازه ثبت میکنند. پیش از این، روش حراج و قیمت ثابت رواج بیشتری داشت.
بازهٔ قیمتی (کف تا سقف): در «اطلاعیهٔ عرضه» که پیش از روز عرضه منتشر میشود، یک کف قیمت (قیمت پایه) و یک سقف قیمت برای هر سهم اعلام میگردد. سفارش شما باید داخل این بازه باشد.
سهمیهٔ هر کد: بیشترین تعداد سهمی که یک کد بورسی مجاز است در آن عرضه سفارش دهد. این عدد هم در اطلاعیهٔ عرضه میآید.
سازوکار: عرضهٔ اولیه به روش ثبت سفارش، گامبهگام
- انتشار اطلاعیهٔ عرضه. چند روز پیش از عرضه، اطلاعیهای منتشر میشود که در آن نام و نماد شرکت، تاریخ عرضه، تعداد کل سهام قابلعرضه، بازهٔ قیمتی (کف تا سقف)، سهمیهٔ هر کد و بازهٔ زمانی ثبت سفارش مشخص شده است.
- ثبت سفارش در بازهٔ زمانی. در روز عرضه، هر سرمایهگذار از طریق سامانهٔ کارگزاریاش یک سفارش ثبت میکند: یک قیمت داخل بازه و یک حجم که از سهمیهٔ هر کد بیشتر نباشد. برخلاف روش قدیمی، اولویت زمانیِ ثبت سفارش دیگر نقشی در تخصیص ندارد؛ زودتر زدن، سهم بیشتری به شما نمیدهد.
- کشف قیمت. پس از پایان بازهٔ زمانی، همهٔ سفارشها کنار هم گذاشته میشوند و بر اساس قیمتها و حجمهای ثبتشده، یک «قیمت کشفشده» تعیین میشود؛ قیمتی که در آن، کل سهام عرضهشده به فروش میرسد. معامله برای همهٔ برندگان، در همان یک قیمت انجام میشود.
- تخصیص سهام. اگر تقاضا در قیمت کشفشده از عرضه بیشتر باشد، سهام بهصورت عادلانه میان کدهای واجد شرایط تقسیم میشود و ممکن است هر کد کمتر از سقف سهمیهاش سهم بگیرد.
مثالِ عددی (فرضی)
فرض کنید شرکت «الف» میخواهد ۱۰ درصد سهامش، یعنی ۱۰۰ میلیون سهم، را عرضه کند. اطلاعیهٔ عرضه اعلام میکند: بازهٔ قیمتی هر سهم ۹٬۰۰۰ تا ۹٬۹۰۰ ریال (کف تا سقف)، و سهمیهٔ هر کد حداکثر ۵۰۰ سهم.
حالا فرض کنید یک میلیون کد در این عرضه شرکت کنند و هر کد سقف سهمیه، یعنی ۵۰۰ سهم، را در قیمت سقف بخواهد. در این صورت کل تقاضا ۵۰۰ میلیون سهم میشود، یعنی پنج برابرِ عرضه. چون همه روی سقف سفارش زدهاند، قیمت کشفشده روی ۹٬۹۰۰ ریال مینشیند و چون تقاضا از عرضه بیشتر است، بهجای ۵۰۰ سهم، به هر کد حدود ۱۰۰ سهم میرسد (۱۰۰ میلیون تقسیم بر یک میلیون کد). این مثال نشان میدهد که «سهمیهٔ هر کد» یک سقف است، نه یک تضمین؛ هر چه مشارکت بیشتر باشد، سهم واقعیِ هر نفر کوچکتر میشود.
در بازار ایران
در بورس و فرابورس تهران، روش رایجِ سالهای اخیر همین ثبت سفارش (بوکبیلدینگ) است و همهچیز بر مبنای اطلاعیهٔ رسمیِ عرضه پیش میرود. یک نکتهٔ مهمِ محلی، رابطهٔ عرضهٔ اولیه با «دامنهٔ نوسان» است: در بیشتر نمادها، قیمت هر روز فقط میتواند درصد محدودی بالا یا پایین برود. برای همین، اگر قیمت تعادلیِ یک سهم بالاتر از قیمت کشفشدهٔ روز عرضه باشد، بازار نمیتواند در یک جلسه به آن قیمت برسد و تاریخاً بسیاری از عرضههای اولیه چند روز با «صف خرید» باز شدهاند. این صفها صرفاً نتیجهٔ مکانیکیِ محدودیت دامنهٔ نوساناند و تأخیر در کشف قیمت را نشان میدهند، نه سود قطعی. (دامنهٔ نوسان و مبانی تابلو را در درس بورس تهران از صفر توضیح دادهایم.)
همهٔ عرضهها هم یکشکل نیستند: بعضی شرکتها که شرایط معینی دارند به «روش گشایش» عرضه میشوند که در روز نخست دامنهٔ نوسان ندارد و کشف قیمت سریعتر اتفاق میافتد. اندازهٔ عرضه هم بسیار متفاوت است؛ برای نمونه، بزرگترین عرضهٔ اولیهٔ تاریخ بورس ایران در تیر ۱۴۰۵ با عرضهٔ ۵ درصد از سهام گروه پتروشیمی تابان در دست انجام بود، در حالیکه بسیاری از عرضهها به شرکتهای کوچکتری مربوطاند که حجم و ارزش بسیار کمتری دارند.
اشتباههای رایج
- «عرضهٔ اولیه یعنی سود تضمینی.» نه. رفتار خوبِ عرضههای گذشته هیچ تضمینی برای آینده نیست؛ قیمت یک سهم پس از عرضه میتواند بالا یا پایین برود و در دورههای رکود، صف خرید کوتاهتر یا حتی صف فروش دیده شده است.
- «هر چه زودتر سفارش بزنم سهم بیشتری میگیرم.» نه. در روش ثبت سفارش، اولویت زمانی حذف شده و لحظهٔ ثبت در بازهٔ زمانی، سهمیهٔ شما را تغییر نمیدهد.
- «اگر قیمت بالاتری در بازه بزنم، سهم بیشتری میگیرم.» نه. قیمتِ کشفشده برای همهٔ برندگان یکسان است و سقف سهمیهٔ هر کد هم ثابت است؛ زدنِ قیمت بالاتر فقط شانس واردشدن شما به تخصیص را تغییر میدهد، نه تعداد سهم بیشتر از سهمیه را.
- «عرضهٔ اولیه با خرید سهم موجود فرقی ندارد.» فرق دارد. عرضهٔ اولیه نخستین ورود سهام به بازار و با سازوکار ویژهٔ خودش است، در حالی که بعد از آن، سهم مثل هر نماد دیگری در بازار ثانویه معامله میشود.
جمعبندی
عرضهٔ اولیه یعنی نخستین ورود سهام یک شرکت به بازار، و در بورس تهران معمولاً به روش ثبت سفارش (بوکبیلدینگ) انجام میشود: یک بازهٔ قیمتی از پیش اعلامشده، ثبت سفارش در آن بازه، یک قیمت کشفشدهٔ واحد برای همه، و یک سهمیهٔ سقف برای هر کد. «سهمیهٔ هر کد» یک تضمین نیست بلکه یک سقف است، و رفتار روزهای اول هم بیش از آنکه سود قطعی باشد، بازتاب مکانیکیِ دامنهٔ نوسان است. پیش از این در درس تحلیل تکنیکال به زبان ساده دیدیم که ابزارهای تحلیل، گذشته را توصیف میکنند نه آینده را؛ همان منطق دربارهٔ رفتار تاریخیِ عرضههای اولیه هم برقرار است. برای دیدن همهٔ درسها به مرکز آموزش سهمینو سر بزنید.
تحلیل
آموزشی
آموزشی
تحلیل