در این درس چه یاد میگیرید
تا اینجا در «آموزش سهمینو» بیشتر دربارهٔ سهام حرف زدیم؛ داراییای که بازدهش نامعلوم است و بالا و پایین میرود. اما بخش بزرگی از بازار سرمایه به ابزاری اختصاص دارد که از پیش میدانید در سررسید چقدر به شما میپردازد: اوراق با درآمد ثابت. در این درس یاد میگیرید این اوراق و مشهورترین نمونهٔ ایرانیشان، اخزا (اسناد خزانهٔ اسلامی)، چه هستند و چطور کار میکنند؛ چرا یک قاعدهٔ بهظاهر عجیب حاکم است که «وقتی نرخِ بازار بالا میرود، قیمت اوراقِ موجود پایین میآید»؛ و بالاخره مهمترین عددِ این بازار، یعنی بازده تا سررسید (YTM)، چطور خوانده میشود.
تعریفها
اوراق قرضه یا اوراق بدهی (bond) در سادهترین شکل یک وامِ قابلمعامله است: شما پول میدهید، ناشرِ اوراق (دولت یا یک شرکت) متعهد میشود در تاریخِ مشخصی اصل پول را پس بدهد و در این میان سودی هم بپردازد.
- ارزش اسمی (face value): مبلغی که روی ورقه نوشته شده و در سررسید به دارنده پرداخت میشود.
- کوپن (coupon): سودِ دورهایِ ثابتی که برخی اوراق در فاصلهٔ تا سررسید میپردازند (مثلاً هر سه ماه).
- سررسید (maturity): تاریخی که ورقه تمام میشود و ارزش اسمی پرداخت میگردد.
- اوراق بدون کوپن (zero-coupon): اوراقی که هیچ سودِ دورهای نمیپردازند؛ در عوض آنها را ارزانتر از ارزش اسمی میخرید و کلِ سود شما از اختلافِ قیمتِ خرید تا ارزش اسمی در سررسید به دست میآید.
اخزا کوتاهشدهٔ «اسناد خزانهٔ اسلامی» است: اوراقِ بدونِ کوپنی که دولت منتشر میکند. پس اخزا دقیقاً از نوعِ همان اوراقِ بدون کوپن است و همین ویژگی، فهمِ رابطهٔ نرخ و قیمت را ساده میکند.
اخزا گامبهگام چطور کار میکند
ماجرا از بدهیِ دولت شروع میشود. دولت به پیمانکاران و طلبکارانش بدهکار است و بهجای پرداختِ نقد، به آنها ورقهای میدهد که مثلاً یک سال دیگر معادلِ ارزش اسمیاش نقد میشود. این همان اخزاست؛ نخستین سریِ آن در مهر ۱۳۹۴ با ارزش اسمی هر ورقه ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال (۱۰۰ هزار تومان) منتشر شد.
پیمانکار که پولش را همین حالا میخواهد، ورقه را در فرابورس به سرمایهگذاری میفروشد که حاضر است تا سررسید صبر کند. طبیعتاً آن را کمی ارزانتر از ارزش اسمی میفروشد؛ همین «تخفیف» است که به خریدارِ نهایی سود میرساند. در سررسید، دولت ارزش اسمیِ کامل را به دارندهٔ ورقه میپردازد.
رابطهٔ معکوس نرخ و قیمت
حالا به قلبِ درس میرسیم. چون مبلغِ پرداختی در سررسید ثابت است (ارزش اسمی)، تنها متغیری که سودِ خریدار را تعیین میکند، قیمتی است که امروز میپردازد. هرچه ارزانتر بخرید، فاصلهتان تا ارزش اسمی بیشتر و بازدهتان بالاتر است؛ هرچه گرانتر بخرید، بازده کمتر.
به بیان دیگر: قیمتِ اوراق و نرخِ بازده در جهتِ عکسِ هم حرکت میکنند. اگر نرخِ بهرهٔ عمومیِ اقتصاد بالا برود و سرمایهگذاران بازدهِ بیشتری طلب کنند، حاضرند اوراقِ موجود را فقط به قیمتِ پایینتری بخرند تا بازدهشان جبران شود؛ پس قیمتِ آن اوراق افت میکند. برعکس، وقتی نرخها پایین میآید، همان ورقه با بازدهِ ثابتش جذابتر میشود و قیمتش بالا میرود. این قاعده مخصوصِ ایران نیست؛ در همهٔ بازارهای اوراق دنیا برقرار است.
مثالِ عددی (فرضی)
فرض کنید ورقهای با ارزش اسمی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، دقیقاً یک سال تا سررسید دارد.
- اگر آن را امروز ۸۰۰٬۰۰۰ ریال بخرید، در سررسید ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میگیرید؛ سودتان ۲۰۰٬۰۰۰ ریال است، یعنی ۲۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۸۰۰٬۰۰۰ که میشود بازدهِ حدود ۲۵ درصد.
- حالا فرض کنید فردا نرخهای بازار بالا میرود و خریداران بازدهِ بیشتری میخواهند. اگر قیمتِ همان ورقه به ۷۵۰٬۰۰۰ ریال افت کند، سودِ خریدارِ جدید ۲۵۰٬۰۰۰ ریال میشود، یعنی بازدهِ حدود ۳۳ درصد.
دقت کنید چه اتفاقی افتاد: قیمت پایین آمد، بازده بالا رفت؛ همان رابطهٔ معکوس. کسی که ورقه را در قیمتِ بالاتر خریده بود، اگر بخواهد همین حالا بفروشد، ضرر میکند؛ اما اگر تا سررسید صبر کند، باز هم همان ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال را میگیرد.
بازده تا سررسید (YTM)
بازده تا سررسید یا YTM (کوتاهشدهٔ Yield to Maturity) پاسخِ یک پرسشِ دقیق است: «اگر این ورقه را همین امروز به قیمتِ بازار بخرم و تا سررسید نگه دارم، بازدهِ سالانهشدهٔ من چقدر میشود؟» در مثالِ بالا چون سررسید دقیقاً یک سال بود، بازدهِ دوره و بازدهِ سالانه یکی شد؛ اما برای ورقهای که مثلاً شش ماه تا سررسید دارد، YTM آن سودِ ششماهه را به شکلِ نرخِ سالانه بیان میکند تا بتوانید سریهای مختلف را با هم مقایسه کنید.
YTM مهمترین معیارِ مقایسهٔ اوراقِ درآمد ثابت است، چون قیمت، ارزش اسمی و زمانِ باقیمانده را در یک عدد خلاصه میکند. لازم نیست خودتان آن را دستی حساب کنید: سامانههای معاملاتی و سایتِ فرابورس، YTM هر نمادِ اخزا را لحظهای نمایش میدهند.
در بازار ایران
چند نکتهٔ مشخصِ بازارِ ایران که این درس را کاربردی میکند:
- ناشر دولت است. اخزا بدهیِ دولت به شماست؛ به همین دلیل آن را کمریسکترین اوراقِ بازار میدانند، چون احتمالِ نکولِ دولت در پرداختِ ریالی بسیار پایین است.
- محلِ معامله فرابورس است و نقدشوندگیِ بالایی دارد؛ یعنی معمولاً هر وقت بخواهید میتوانید بفروشید، البته به قیمتِ روزِ بازار.
- برای فروشِ اخزا از سمتِ فرابورس، برای هر شخصِ حقیقی محدودیتِ حجمیِ روزانهای وجود دارد (۱۰۰٬۰۰۰ ورقه)، در حالی که برای خرید چنین سقفی نیست.
- اگر نمیخواهید تکتکِ نمادها را رصد کنید، سادهترین راهِ گرفتنِ درآمد ثابت، صندوقهای سرمایهگذاری با درآمد ثابت است که سبدی از همین اوراق را برایتان مدیریت میکنند؛ در درسِ صندوق سرمایهگذاری این ابزار را جداگانه توضیح دادهایم.
اشتباههای رایج
- «درآمد ثابت یعنی بیخطر و بیضرر.» بازدهِ نگهداری تا سررسید معلوم است، اما قیمتِ ورقه پیش از سررسید بالا و پایین میشود؛ اگر وسطِ راه بفروشید ممکن است ضرر کنید. مهمتر اینکه بازدهِ اسمیِ آن با تورم سنجیده میشود: اگر تورم از بازدهِ اوراق بیشتر باشد، قدرتِ خریدِ شما در عمل کم میشود.
- خلط کردنِ نرخِ کوپن با YTM. نرخِ کوپن روی ورقه ثابت و از پیش نوشته شده، اما YTM با قیمتِ روزِ بازار تغییر میکند؛ این دو یک چیز نیستند. (اخزا اصلاً کوپن ندارد، پس تنها معیارش YTM است.)
- انتظارِ سودِ ماهانه از اخزا. اخزا بدون کوپن است و هیچ واریزِ دورهای ندارد؛ کلِ سود یکجا و در سررسید، از محلِ اختلافِ قیمتِ خرید تا ارزش اسمی، به دست میآید.
جمعبندی
اوراقِ درآمد ثابت وامی قابلمعاملهاند و اخزا نمونهٔ بدونِ کوپنِ دولتیِ آن است: ارزانتر از ارزش اسمی میخرید و در سررسید کاملش را میگیرید. چون مبلغِ سررسید ثابت است، هرچه قیمتِ خرید پایینتر باشد بازده بالاتر میرود؛ به همین دلیل قیمت و نرخِ بازده در جهتِ عکسِ هم حرکت میکنند و YTM این سه عامل را در یک عددِ قابلمقایسه خلاصه میکند. یک چیز را به خاطر بسپارید: در اوراق، «نرخ بالا» خبرِ خوبی برای خریدارِ جدید و خبرِ بدی برای دارندهٔ فعلی است.
در درسِ پیشین دربارهٔ عرضهٔ اولیه (IPO) خواندیم؛ برای مرورِ نقشهٔ کلیِ داراییها هم میتوانید درسِ دارایی چیست را ببینید. مجموعهٔ درسها در مرکز آموزش سهمینو در دسترس است.
تحلیل
آموزشی
آموزشی
تحلیل