در تابلوی معاملات دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ دو نماد بورس تهران به یک پرسش دو پاسخ متضاد دادند. «قدرت خریدار» خودرو روی ۱٫۶ ایستاد و همین عدد برای خیمن ۰٫۷۸ ثبت شد؛ یعنی یکی میگوید خریداران دست بالا را داشتند و دیگری میگوید فروشندگان. با این حال هر دو نماد آن روز سبز بستند و در هر دو، خالص حجم معاملات حقیقی مثبت بود. این تناقض ظاهری اتفاقی نیست: نتیجهٔ مستقیم چیزی است که این نسبت واقعا میسنجد، و چیزی که اصلا نمیسنجد.
پیشزمینه
«قدرت خریدار» پرتکرارترین عدد در گفتوگوهای روزانهٔ سهامداران خرد ایران است. در کانالها و اتاقهای گفتوگو بالا رفتن این نسبت را نشانهٔ ورود پول و پایین آمدنش را نشانهٔ خروج پول میخوانند. تعریف دقیقش اما کمتر جایی نوشته شده است: قدرت خریدار حاصل تقسیم سرانهٔ خرید حقیقی بر سرانهٔ فروش حقیقی است. سرانهٔ خرید حقیقی یعنی ارزش کل خرید حقیقیها تقسیم بر تعداد خریداران حقیقی، و سرانهٔ فروش هم به همین ترتیب برای فروشندگان حقیقی محاسبه میشود.
دلیل محبوبیتش روشن است: در بازاری که سهم معاملات خرد در آن بزرگ است، سرمایهگذار میخواهد بداند طرف مقابل معاملهاش چه کسی بوده. جلسهٔ ۱۲ مرداد هم از همان روزهایی بود که این پرسش پررنگ میشود. شاخص کل بورس تهران با رشد ۱۲۳ هزار و ۲۸۱ واحدی، معادل ۲٫۳۹ درصد، روی ۵ میلیون و ۲۷۷ هزار و ۳۳۹ واحد ثبت شد و شاخص هموزن با ۳۶ هزار و ۴۵۲ واحد رشد، معادل ۲٫۴۹ درصد، به ۱ میلیون و ۴۹۷ هزار و ۷۶۰ واحد رسید. گزارش نبض بازار ظهر همان روز نشان داد ۹۶ درصد این رشد پیش از ساعت ۹:۰۵ ثبت شده بود. در چنین جلسهای، وسوسهٔ خواندن جهت بازار از روی یک نسبت واحد بیشتر از همیشه است.
عددها: تابلوی دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵
سه نماد را از تابلوی همان جلسه، با برداشت ساعت ۱۳:۲۰ روز ۱۲ مرداد ۱۴۰۵، کنار هم بگذارید:
| نماد | قدرت خریدار | خالص حجم حقیقی | تغییر قیمت | قیمت پایانی |
|---|
| خودرو | ۱٫۶ | مثبت ۱٫۳۸ میلیارد سهم | ۲٫۹۱ درصد | ۵۶۶ ریال |
| وبانک | ۱٫۳۶ | مثبت ۶ میلیون و ۴۵۵ هزار سهم | ۲٫۹۸ درصد | ۸٬۲۹۰ ریال |
| خیمن | ۰٫۷۸ | مثبت ۲ میلیون و ۴۴۸ هزار سهم | ۰٫۲۳ درصد | ۴٬۴۴۰ ریال |
در خودرو، حقیقیها ۴٫۲۰ میلیارد سهم خریدند و ۲٫۸۲ میلیارد سهم فروختند؛ ارزش کل معاملات نماد ۲۵۳ میلیارد و ۱۲۷ میلیون تومان در ۶٬۲۳۸ معامله بود. در خیمن خرید حقیقی ۱۴۸ میلیون و ۱۶۲ هزار سهم و فروش حقیقی ۱۴۵ میلیون و ۷۱۴ هزار سهم ثبت شد؛ ارزش معاملات ۶۶ میلیارد و ۱۸۳ میلیون تومان در ۳٬۲۰۸ معامله. در وبانک هم خرید حقیقی ۱۴ میلیون و ۲۶۱ هزار سهم در برابر فروش حقیقی ۷ میلیون و ۸۰۶ هزار سهم بود.
نکتهٔ کلیدی همینجاست: در خیمن حجم خرید و فروش حقیقی تقریبا برابر بود و خالص هم مثبت درآمد، اما قدرت خریدار زیر یک ماند. در سطح کل بازار هم همان روز، در ۱٬۰۷۷ نمادی که رصد میکنیم، خالص حجم حقیقی مثبت ۱۹٫۱۵ میلیارد سهم بود و ارزش معاملات بورس به ۲۸ هزار و ۶۸۹ میلیارد تومان رسید. روز از منظر جریان خرد، روزِ ورود بود؛ ولی تابلوی خیمن این را نمیگفت.
محرکها: فرمول چه چیزی را میسنجد
اگر فرمول را باز کنید، ماجرا حل میشود. قدرت خریدار برابر است با نسبت ارزش خرید حقیقی به ارزش فروش حقیقی، ضرب در نسبت تعداد فروشندگان به تعداد خریداران. چون در یک نماد و یک جلسه قیمتها به هم نزدیکاند، جزء اول تقریبا همان نسبت حجم خرید به حجم فروش است. در خیمن این نسبت حدود ۱٫۰۲ بود، پس عدد ۰٫۷۸ تقریبا تماما از جزء دوم میآید: تعداد فروشندگان حقیقی حدود یکچهارم کمتر از تعداد خریداران بود. یعنی چند فروشندهٔ درشت در برابر جمعیت بزرگی از خریداران کوچک ایستاده بودند.
پس آنچه این نسبت گزارش میکند «تمرکز» است، نه «جهت». میگوید پول در دست چند نفر جمع شده، نه اینکه پول وارد شده یا خارج. سه سوءبرداشت رایج دقیقا از همینجا زاده میشوند:
یک، قدرت خریدار بالا لزوما یعنی ورود پول نیست. نسبت وقتی بالا میرود که خریداران کم و درشت باشند؛ این وضعیت میتواند همزمان با خالص جریان حقیقی منفی رخ دهد. خیمن روز ۱۲ مرداد آینهٔ همین منطق در جهت معکوس بود: نسبت زیر یک، جریان مثبت.
دو، یک معاملهٔ درشت عدد یکروزه را جابهجا میکند. میانگین ارزش هر معاملهٔ خیمن در آن جلسه حدود ۲۰٫۶ میلیون تومان بود. یک سفارش ۵ میلیارد تومانی به تنهایی هموزن حدود ۲۴۳ معاملهٔ متوسط است و میتواند سرانه را یکشبه جابهجا کند. به همین دلیل عدد یکروزه تقریبا بیمعنا است و باید در بازهای چندروزه دیده شود.
سه، این نسبت دربارهٔ کیفیت شرکت هیچ نمیگوید. در همان تابلو، خودرو با قدرت خریدار ۱٫۶ سود هر سهم منفی ۴۹ ریال و نسبت قیمت به درآمد منفی ۱۱٫۶ داشت، در حالی که خیمن با نسبت ۰٫۷۸ سود هر سهم ۱٬۵۳۳ ریال و نسبت قیمت به درآمد ۲٫۹ را نشان میداد. عددی که تمرکز خریدار را میسنجد، سودآوری را نمیسنجد.
تفاوت با خالص جریان حقیقی به حقوقی
سنجهٔ دوم که مدام با قدرت خریدار اشتباه گرفته میشود، خالص جریان حقیقی به حقوقی است: تفاوت ارزش خرید و فروش حقیقیها، که مستقیما میگوید پول خرد وارد شده یا خارج. بر پایهٔ بریف سردبیری این پرونده، در معاملات یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ورود سرمایهٔ حقیقی حدود ۲ هزار و ۸۷۰ میلیارد تومان گزارش شد. آن عدد از جنس جهت است؛ قدرت خریدار از جنس توزیع. یکی میگوید چقدر پول آمد، دیگری میگوید آن پول در دست چند نفر بود.
در خودرو همان روز، حقوقیها ۲۷۰ میلیون و ۵۱۶ هزار سهم خریدند و ۱ میلیارد و ۶۵۱ میلیون سهم فروختند؛ یعنی سمت مقابل خریدارانِ حقیقی عمدتا حقوقی بود. این را هم باید با احتیاط خواند: در بازار ایران حقوقی لزوما «پول هوشمند» نیست، چون بخشی از معاملاتش با مأموریت حمایتی یا برای پاسخ به ابطال واحدهای صندوق انجام میشود.
چشمانداز
تا وقتی سهم معاملات خرد در بورس تهران بالا بماند، این نسبت در گفتوگوهای روزانه باقی میماند. تحلیلگرانی که آن را جدی میگیرند معمولا سه شرط را با هم میبینند و نه جداگانه: قدرت خریدار بالای یک، حجم معاملات دستکم دو برابر میانگین سیروزه، و خالص جریان حقیقی مثبت. هر کدام به تنهایی میتواند محصول یک سفارش بزرگ باشد. این یک چارچوب خواندن تابلو است و نه توصیهٔ خرید یا فروش؛ تصمیم سرمایهگذاری به عوامل دیگری بستگی دارد که در خطاهای شناختی رایج بازار به آن پرداختهایم.
جمعبندی
روز ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ نشان داد قدرت خریدار جهت بازار را اندازه نمیگیرد: خیمن با نسبت ۰٫۷۸ سبز بست و پول حقیقی هم به آن وارد شد. این عدد یک سنجهٔ تمرکز است که میگوید پولِ روز در دست چند نفر جمع شده، و هیچ ادعایی دربارهٔ ورود پول، جهت قیمت یا کیفیت شرکت ندارد. اگر قرار است یک چیز از این یادداشت بماند، همین است: قدرت خریدار را هرگز به تنهایی و هرگز در بازهٔ یکروزه نخوانید.
چه چیزی را رصد کنیم
در جلسههای پیشِ رو، قدرت خریدار را در کنار خالص جریان حقیقی و نسبت حجم به میانگین سیروزه ببینید، و همان نسبت را برای یک نماد در بازهٔ پنج تا ده جلسه دنبال کنید تا اثر معاملات درشت تکروزه رقیق شود. جدا شدن مسیر شاخص کل و شاخص هموزن هم نشان میدهد تمرکز خرید روی نمادهای بزرگ است یا کوچک. قیمتهای روز هر نماد در صفحهٔ بورس سهمینو و برای این دو نماد در صفحهٔ خودرو بهروز میشود.
