شاخص‌های سهام جهان و منطقه: از اس‌اند‌پی تا تاداول و بورس استانبول

در این درس یاد می‌گیرید شاخص‌های سهام جهان از چه خانواده‌های وزن‌دهی ساخته می‌شوند، شاخص اصلی بورس عربستان (تداول) و بورس استانبول با شاخص کل بورس تهران دقیقاً چه فرقی دارند، و چرا مقایسهٔ مستقیم عدد یک شاخص با عدد شاخص دیگر معمولاً چیزی به شما نمی‌گوید.

تعریف‌ها

این درس ادامهٔ درس نقشهٔ بازارهای جهانی است و فرض می‌کند می‌دانید شاخص یعنی چه؛ اینجا سراغ خانواده‌های وزن‌دهی و چند شاخص مشخص منطقه می‌رویم.

شاخص بورس (stock index) یک عدد واحد است که حرکت قیمت یک سبد از سهم‌ها را خلاصه می‌کند؛ به‌جای دنبال کردن صدها نماد جدا، سرمایه‌گذار یک عدد را نگاه می‌کند و می‌فهمد بازار در مجموع سبز است یا قرمز. اما «چطور» این عدد ساخته می‌شود، از بورسی به بورس دیگر فرق دارد و دقیقاً همین فرق است که یک شاخص را با شاخص دیگر غیرقابل‌مقایسه می‌کند.

سه خانوادهٔ اصلی وزن‌دهی وجود دارد. در شاخص قیمت‌محور وزن هر نماد فقط از قیمت هر سهمش می‌آید، بی‌ربط به اندازهٔ کل شرکت. در شاخص ارزش‌بازارمحور وزن هر نماد از ارزش کل بازار شرکت (قیمت هر سهم ضرب در تعداد کل سهم‌ها) می‌آید. در شاخص آزاد شناور، که امروز استاندارد بیشتر شاخص‌های بزرگ جهان است، وزن فقط از آن بخشی از سهام می‌آید که واقعاً در بازار قابل معامله است، نه کل سهام شرکت؛ سهام شناور آزاد یعنی همان بخشی که در دست سهامداران راهبردی یا دولتی قفل نشده است.

سه‌جور شمارش، سه‌جور شاخص

شاخص قیمت‌محور قدیمی‌ترین روش است و امروز کمتر رایج است؛ نمونهٔ شناخته‌شده‌اش داوجونز آمریکاست، جایی که یک سهم گران‌قیمت، حتی اگر شرکت کوچکی پشتش باشد، بیشتر از یک سهم ارزان از یک شرکت غول‌پیکر روی عدد شاخص اثر می‌گذارد. شاخص ارزش‌بازارمحور این مشکل را حل می‌کند و وزن را به اندازهٔ واقعی شرکت گره می‌زند؛ اما اگر مبنای محاسبه کل سهام شرکت باشد، نه فقط بخش قابل‌معامله‌اش، عدد شاخص می‌تواند تحت تأثیر سهامی قرار بگیرد که اصلاً دست‌به‌دست نمی‌شود. شاخص آزاد شناور همین را اصلاح می‌کند: تنها سهامی را می‌شمارد که واقعاً در دسترس خرید و فروش است، پس تصویرش به آنچه در تابلوی روزانه واقعاً جابه‌جا می‌شود نزدیک‌تر است.

یک خانوادهٔ چهارم هم هست که کمتر رایج ولی آموزنده است: شاخص هم‌وزن، که به هر نماد صرف‌نظر از اندازه‌اش وزن یکسان می‌دهد. این شاخص اندازهٔ شرکت‌ها را کنار می‌گذارد و نشان می‌دهد میانگین یک سهم عادی، نه فقط چند سهم بزرگ، چه کرده است.

مثالِ عددی

فرض کنید دو شرکت فرضی در یک بورس فرضی پذیرفته شده‌اند. شرکت «الف» ارزش کل بازارش صد همت است، اما هشتاد درصد سهامش در دست یک هلدینگ دولتی قفل شده و فقط بیست همت آن آزادانه معامله می‌شود. شرکت «ب» ارزش کل بازارش پنجاه همت است و هشتاد درصد آن، یعنی چهل همت، آزادانه در بازار در جریان است.

در یک شاخص ارزش‌بازارمحور که کل سهام را می‌شمارد، شرکت «الف» با صد همت دو برابر شرکت «ب» وزن دارد. اما در یک شاخص آزاد شناور که فقط بخش قابل‌معامله را می‌شمارد، شرکت «ب» با چهل همت شناور، از شرکت «الف» با بیست همت شناور، وزن بیشتری می‌گیرد. همان دو شرکت، همان روز، در دو شاخص دو رتبهٔ متفاوت دارند؛ نه چون بازار اشتباه می‌کند، بلکه چون دو شاخص دو سؤال متفاوت می‌پرسند.

سه شاخص، سه بورس

شاخص اس‌اند‌پی ۵۰۰ آمریکا شناخته‌شده‌ترین نمونهٔ شاخص آزاد شناورِ ارزش‌بازارمحور جهان است؛ از سال ۱۹۵۷ منتشر می‌شود، طبق شمارش ویکی‌پدیا حدود ۵۰۳ نماد را در بر می‌گیرد (برخی شرکت‌ها بیش از یک طبقه سهم دارند، برای همین عدد از ۵۰۰ رد می‌شود) و بر پایهٔ داده‌های سهمینو در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ حوالی ۷٬۷۴۵ واحد بود.

در خلیج فارس، شاخص اصلی بورس عربستان با نام تداول همه‌سهم (TASI) شناخته می‌شود؛ بورس تداول در سال ۲۰۰۷ به شکل رسمی امروزی تأسیس شد و شاخصش هم ارزش‌بازارمحور است. طبق گزارش ترِیدینگ‌اکونومیکس، تداول همه‌سهم در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ (۱۸ اوت ۲۰۲۶) حوالی ۱۰٬۹۰۹ واحد بسته شد. کنار تداول، بورس دبی (شاخص عمومی DFM) و بورس ابوظبی (شاخص عمومی ADX) دو بازار دیگر خلیج فارس‌اند که هرکدام شاخص ارزش‌بازارمحور جداگانهٔ خودشان را دارند.

در ترکیه، شاخص بورس استانبول ۱۰۰ (BIST 100) صد نماد بزرگ بورس استانبول را ارزش‌بازارمحور می‌سنجد. طبق همان گزارش ترِیدینگ‌اکونومیکس، این شاخص در همان تاریخ حوالی ۱۴٬۱۴۱ واحد بود؛ رشدی نزدیک به ۲۹ درصد نسبت به یک سال پیش از آن، در بازاری که همزمان زیر تورم بالای لیر ترکیه معامله می‌شود، همان‌طور که در درس پیشین دیدید.

در بازار ایران: کانالِ رسیدنِ این اعداد به تهران

شاخص کل بورس تهران، برخلاف اس‌اند‌پی ۵۰۰ و تداول و بورس استانبول، آزاد شناور نیست: مبنای وزن‌دهی آن ارزش کل بازار هر نماد است، نه فقط بخش شناورش. بورس تهران یک شاخص جداگانه هم دارد به نام «شاخص آزاد شناور» که همین اصلاح را انجام می‌دهد و معمولاً عددی متفاوت از شاخص کل نشان می‌دهد؛ در جلسهٔ ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ برای نمونه، شاخص کل ۲٫۳۹ درصد و شاخص آزاد شناور فقط ۲٫۲۷ درصد رشد کرد، درست به‌خاطر همین فرق در مبنای شمارش (جزئیات کامل این سازوکار در گزارش یک روز، سه شاخص، سه عدد). پس وقتی خبری «شاخص کل تهران» را کنار «اس‌اند‌پی ۵۰۰» می‌گذارد، دو عدد را کنار هم می‌گذارد که با دو خط‌کش متفاوت اندازه گرفته شده‌اند.

با این‌همه، این سه شاخص خارجی برای سرمایه‌گذار ایرانی بی‌ربط نیستند. تداول و شاخص‌های خلیج فارس معمولاً هم‌جهت با قیمت جهانی نفت حرکت می‌کنند، چون اقتصاد این بورس‌ها به درآمد نفتی گره خورده است؛ همان نفتی که بودجهٔ ایران و ارزش ریال هم به آن حساس‌اند. بورس استانبول، همان‌طور که در درس لیر ترکیه دیدید، آینهٔ یک اقتصاد همسایه با تورم بالا و فشار پیوسته بر ارزش پول ملی است، مورد مطالعه‌ای نزدیک به تجربهٔ خود ایران. و اس‌اند‌پی ۵۰۰، به‌عنوان دماسنج ریسک‌پذیری جهانی، از همان کانال شاخص دلار (DXY) که در درس پیشین دیدید، به قیمت طلا و سکهٔ بازار ایران می‌رسد: وقتی سرمایه به سمت دارایی‌های پرریسک آمریکایی برمی‌گردد، دلار معمولاً تقویت می‌شود و طلای جهانی، و به‌دنبالش سکه، فشار نزولی می‌گیرد.

اشتباه‌های رایج

مقایسهٔ مستقیم عدد دو شاخص. عدد شاخص کل تهران (میلیون‌ها واحد)، اس‌اند‌پی ۵۰۰ (هزاران واحد) و بورس استانبول (ده‌ها هزار واحد) هرکدام از یک سال پایهٔ متفاوت و با یک مقدار پایهٔ متفاوت شروع شده‌اند؛ عدد مطلق هیچ‌چیز دربارهٔ اندازهٔ نسبی دو بازار نمی‌گوید. تنها چیزی که بین دو بازار قابل‌مقایسه است، درصد تغییر در یک بازهٔ زمانی یکسان است.

«شاخص کل تهران هم آزاد شناور است» فرض نادرست دیگری است؛ همان‌طور که دیدید، این ویژگی فقط در شاخص جداگانهٔ «آزاد شناور» بورس تهران وجود دارد، نه در شاخص کل.

و اشتباه سوم این باور است که وقتی شاخص فلان درصد بالا می‌رود، همهٔ سهم‌های عضوش دقیقاً همان‌قدر بالا رفته‌اند؛ در همان جلسهٔ ۱۲ مرداد، شاخص هم‌وزن بورس تهران ۲٫۵۰ درصد و شاخص کل ۲٫۳۹ درصد رشد کرد، یعنی سهم متوسط بازار کمی بهتر از عدد سرتیتر عمل کرده بود.

جمع‌بندی

شاخص‌های سهام جهان از سه خانوادهٔ متفاوت وزن‌دهی ساخته می‌شوند، قیمت‌محور، ارزش‌بازارمحور و آزاد شناور، و همین تفاوت باعث می‌شود عدد اس‌اند‌پی ۵۰۰، تداول عربستان، بورس استانبول و شاخص کل تهران هرگز با یک خط‌کش قابل‌مقایسه نباشند. آن یک چیزی که باید به یاد بماند: برای سنجیدن دو بازار کنار هم، درصد تغییر را بخوانید، نه عدد خام شاخص را.

درس پیشین دربارهٔ لیر ترکیه و اقتصاد همسایه بود؛ برای مرور مبانی شاخص کل و شاخص هم‌وزن بورس تهران هم می‌توانید درس شاخص کل و هم‌وزن را ببینید.

چه چیزی را رصد کنیم

• درصد تغییر روزانهٔ شاخص کل تهران در کنار اس‌اند‌پی ۵۰۰، تداول و بورس استانبول، نه عدد خام آن‌ها.
• فاصلهٔ روزانهٔ شاخص کل و شاخص آزاد شناور تهران، که نشان می‌دهد رشد یا افت در کدام دسته از نمادها متمرکز بوده است.
• جهت قیمت جهانی نفت، به‌عنوان پیوند اصلی میان شاخص‌های خلیج فارس و اقتصاد ایران.
• شاخص دلار (DXY) و رابطه‌اش با اس‌اند‌پی ۵۰۰ و طلای جهانی، به‌عنوان یکی از کانال‌های رسیدن ریسک‌پذیری جهانی به بازار سکه و طلای ایران.