دلار آزاد از ۲۷ آبان ۱۴۰۰ تا ۲۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۹٫۵ برابر شد، اما شاخص قیمت مصرفکنندهٔ مرکز آمار هم در همین بازه حدود ۷٫۳ برابر شد. پس پولی که دلار شده بود امروز فقط حدود ۱٫۳ برابر آن روز خرید میکند؛ سکه در همین بازه نزدیک ۲٫۸ برابر.
اگر پنج سال پیش به جای سکه، با همان پول دلار خریده بودید، امروز واقعاً پولدارتر بودید؟ جوابش این است: کمی پولدارتر، ولی نه آنقدر که فکر میکنید. قیمت دلار در این پنج سال چند برابر شد، اما نان، اجاره و بقیهٔ خرید روزانه هم چند برابر گران شد. پس سؤال درست این نیست که دلار چند تومان شد؛ این است که آن دلارها امروز چه میخرند.
این نوشته ادامهٔ حساب دیروز ما برای سکه است: همان مبلغ، همان روز شروع و همان روز پایان، این بار برای دلار بازار آزاد.
دو قیمت، با پنج سال فاصله
پنجشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۰ (۱۸ نوامبر ۲۰۲۱) سه گزارش همان روز قیمت دلار بازار آزاد را نزدیک به هم دادند: فرارو تا ساعت ۱۴ عدد ۲۸ هزار و ۲۰۰ تومان، ایمنا ۲۷۹٬۷۰۰ ریال (۲۷ هزار و ۹۷۰ تومان) و جدول اقتصاد۲۴ در بهروزرسانی ساعت ۱۶:۱۶ عدد ۲۷۸٬۸۵۰ ریال (۲۷ هزار و ۸۸۵ تومان). ما بالاترینِ این سه، یعنی ۲۸ هزار و ۲۰۰ تومان، را مبنا گرفتیم تا رشد دلار را بزرگتر از واقع نشان ندهیم.
قیمت پایانی دلار آزاد در سری قیمت سهمینو سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ (۱۷ نوامبر ۲۰۲۶) ۲٬۶۶۷٬۱۰۰ ریال، یعنی ۲۶۶ هزار و ۷۱۰ تومان بود. این همان روزی است که حساب سکه هم به آن ختم شد.
پس قیمت اسمی دلار در این بازه حدود ۹٫۴۶ برابر شد: ۲۶۶٬۷۱۰ ÷ ۲۸٬۲۰۰ = ۹٫۴۶، یعنی رشدی نزدیک ۸۴۶ درصد. اگر مبنا را دو گزارش دیگر بگیریم، این عدد ۹٫۵۴ برابر (با ۲۷٬۹۷۰ تومان) یا ۹٫۵۶ برابر (با ۲۷٬۸۸۵ تومان) میشود؛ پس «حدود ۹٫۵ برابر» با هر سه گزارش درست است.
در همین مدت، قیمتها چند برابر شد؟
شاخص قیمت مصرفکنندهٔ مرکز آمار ایران (کل کشور، پایهٔ ۱۴۰۰ برابر ۱۰۰) برای آبان ۱۴۰۰ عدد ۱۰۴٫۵۴ و برای مهر ۱۴۰۵، آخرین ماهی که منتشر شده، عدد ۷۶۱٫۷۹ است (خبرگزاری مهر و خبرآنلاین عدد مهر را ۷۶۱٫۸ گزارش کردهاند). یعنی سبد خرید یک خانوار معمولی در این مدت حدود ۷٫۲۹ برابر گران شد: ۷۶۱٫۷۹ ÷ ۱۰۴٫۵۴ = ۷٫۲۹. شاخص آبان ۱۴۰۵ هنوز منتشر نشده است، پس این مقایسه یک ماه از پنج سال کامل کوتاهتر است. اینکه تورم دقیقاً با پول چه میکند را در درس پول، تورم و قدرت خرید توضیح دادهایم.
مثال ده میلیون تومان
فرض کنید آن روز ۱۰ میلیون تومان پسانداز داشتید.
اگر نقد نگهش داشتید: امروز هنوز ۱۰ میلیون تومان است، ولی خریدی که آن روز ۱۰ میلیون تومان میشد، امروز حدود ۷۲٫۹ میلیون تومان است (۱۰ × ۷٫۲۹). این پول حدود ۱۳٫۷ درصد قدرت خرید آن روز را دارد (۱ ÷ ۷٫۲۹).
اگر دلار خریده بودید: حدود ۳۵۴٫۶ دلار داشتید (۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۲۸٬۲۰۰). همین دلارها با قیمت پایانی ۲۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۹۴٫۶ میلیون تومان میارزد (۳۵۴٫۶ × ۲۶۶٬۷۱۰).
مقایسهٔ واقعی: ۹۴٫۶ میلیون تومان در برابر ۷۲٫۹ میلیون تومانی که فقط برای حفظ قدرت خرید لازم بود، یعنی حدود ۱٫۳۰ برابر (۹٫۴۶ ÷ ۷٫۲۹). رشد واقعی دلار، یعنی رشد بعد از کنار گذاشتن تورم، حدود ۳۰ درصد بود، نه ۸۴۶ درصد. با دو مبنای دیگر هم این عدد ۱٫۳۱ برابر میشود.
دلار در برابر سکه
همان ۱۰ میلیون تومان اگر سکهٔ امامی شده بود، طبق حساب دیروز با قیمت پایانی ۲۶ آبان ۱۴۰۵ حدود ۲۰۱٫۸ میلیون تومان میارزید، یعنی حدود ۲٫۷۷ برابر قدرت خرید آن روز. دلار و سکه هر دو «پناهگاه» پسانداز به نظر میرسند، اما در این پنج سال نتیجهشان خیلی فرق کرد: دلار قدرت خرید را کمی بیشتر کرد و سکه نزدیک سه برابر. علتش این است که قیمت سکه هم با دلار بالا میرود و هم با قیمت جهانی طلا، و طلای جهانی در این بازه خودش گران شد. این مقایسه دربارهٔ پنج سال گذشته است و چیزی دربارهٔ پنج سال بعد نمیگوید.
این حساب چه چیزهایی را نشان نمیدهد
راه صاف نبود. در یک سال گذشته کمترین قیمت پایانی دلار آزاد در سری سهمینو ۱٬۱۲۹٬۱۰۰ ریال در ۱ آذر ۱۴۰۴ و بیشترینش ۲٬۷۲۵٬۰۰۰ ریال در ۱۲ آبان ۱۴۰۵ بود. وسط راه هم افتهای تند داشت: از ۲۱ تا ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ قیمت پایانی از ۱٬۸۰۱٬۸۰۰ به ۱٬۵۵۰٬۰۰۰ ریال رسید، حدود ۱۴ درصد پایینتر. کسی که وسط راه خریده یا فروخته، عدد دیگری دیده است.
خرید و فروش هزینه دارد. صرافی دلار را کمی گرانتر میفروشد و کمی ارزانتر میخرد. این فاصله و خطر نگهداری اسکناس در خانه در این حساب نیامده است. اینکه چرا دلار در ایران چند قیمت دارد را در گزارش فاصلهٔ دلار آزاد و نرخ رسمی ببینید.
قیمت شروع میانروز است. عدد ۲۷ آبان ۱۴۰۰ گزارش میانروز رسانههاست، نه یک قیمت پایانی رسمی؛ سه گزارش همان روز تا ۳۱۵ تومان با هم فرق دارند و نتیجه را فقط در رقم دوم اعشار تغییر میدهند.
تورم میانگین کل کشور است. خرج هر خانواده ممکن است تندتر یا کندتر از این میانگین بالا رفته باشد.
جمعبندی
دلار در این پنج سال از گرانی جلو افتاد، ولی فقط یک قدم: کسی که پساندازش را دلار کرده بود، امروز کمی بیشتر از آن روز میتواند بخرد، نه دو برابر. دفعهٔ بعد که شنیدید چیزی چند برابر شده، از خودتان بپرسید با آن پول امروز چه چیزی بیشتر میشود خرید. قیمت روز دلار و نمودار یکسالهاش را در صفحهٔ دلار آمریکا در سهمینو ببینید.
منابع: فرارو، ایمنا و اقتصاد۲۴ (قیمت دلار آزاد ۲۷ آبان ۱۴۰۰)، مرکز آمار ایران (شاخص قیمت مصرفکنندهٔ کل کشور تا مهر ۱۴۰۵)، سری قیمت سهمینو (قیمت پایانی دلار آزاد تا ۲۶ آبان ۱۴۰۵).