اگر ۱۰ میلیون تومان از ۲۷ آبان ۱۴۰۰ در بانک مانده بود و حتی هر سال بالاترین سقف رسمی سود، ۲۳ درصد، را گرفته بود، تا ۲۶ آبان ۱۴۰۵ به حدود ۲۸٫۲ میلیون تومان میرسید. شاخص قیمت مصرفکنندهٔ مرکز آمار در همین بازه حدود ۷٫۳ برابر شد؛ پس این پول امروز فقط حدود ۳۹ درصد خرید آن روز را دارد.
اگر پنج سال پیش پولتان را در بانک گذاشته بودید، امروز پولدارتر بودید یا فقیرتر؟ جوابش این است: عدد حسابتان بزرگتر شد، ولی با آن کمتر از نصف آن روز میشود خرید. حتی با بالاترین سود رسمی بانک و سود روی سود، پول نزدیک سه برابر میشد؛ اما قیمتها در همین مدت بیش از هفت برابر شدند و هر سال گرانی از سود بانک جلوتر بود.
این نوشته سومین حساب از یک مجموعه است: همان مبلغ، همان روز شروع و همان روز پایانِ حساب سکه و حساب دلار، این بار برای سپردهٔ بانکی.
سپرده چقدر سود میداد؟
سقف سود سپردهها را بانک مرکزی و شورای پول و اعتبار تعیین میکنند. خبرگزاری مهر در ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ گزارش داد بانک مرکزی در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱ «رسماً نرخ سود سپردههای بانکی را تا سقف ۲۳ درصد افزایش داد». پیش از آن سقف رسمی پایینتر بود: همین خبرگزاری در ۵ آبان ۱۳۹۹ از کاهش نرخ سود سپردهٔ یکساله «به محدوده ۱۵ درصد» در فروردین ۱۳۹۹ نوشته بود. دنیای اقتصاد هم در ۱۷ آبان ۱۴۰۵ نوشت محاسبات نشان میدهد نرخ حقیقی سود سپردهها، یعنی سود بعد از کنار گذاشتن تورم، به محدودهٔ منفی ۳۵ درصد رسیده است.
ما برای اینکه به سپرده سخت نگرفته باشیم، فرض کردیم این پول از روز اول تا روز آخر، هر پنج سال، ۲۳ درصد سود گرفته و سود هر سال دوباره روی اصل پول سپرده شده است. یعنی سود سال بعد روی اصل و سود سال قبل حساب شده، که به آن سود مرکب میگویند. در دو سال اول، سقف رسمی کمتر از این بود؛ پس نتیجهٔ واقعی سپردهگذار از این حساب بدتر است، نه بهتر.
حساب ده میلیون تومان، سالبهسال
پنجشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۰ (۱۸ نوامبر ۲۰۲۱) ۱۰ میلیون تومان سپرده شد. ستون دوم موجودی حساب است با ۲۳ درصد سود سالانه (۱۰ × ۱٫۲۳ به توان تعداد سال). ستون سوم مبلغی است که برای خرید همان سبد آن روز لازم بود، از شاخص قیمت مصرفکنندهٔ مرکز آمار ایران (کل کشور، پایهٔ ۱۴۰۰ برابر ۱۰۰): ۱۰ × شاخص آن ماه ÷ ۱۰۴٫۵۴، که شاخص آبان ۱۴۰۰ است.
پایان سال
موجودی سپرده (میلیون تومان)
لازم برای همان خرید (میلیون تومان)
قدرت خرید نسبت به روز اول
آبان ۱۴۰۱ (شاخص ۱۵۱٫۵۰)
۱۲٫۳۰
۱۴٫۴۹
۸۴٫۹ درصد
آبان ۱۴۰۲ (شاخص ۲۱۰٫۹۱)
۱۵٫۱۳
۲۰٫۱۸
۷۵٫۰ درصد
آبان ۱۴۰۳ (شاخص ۲۷۹٫۴۷)
۱۸٫۶۱
۲۶٫۷۳
۶۹٫۶ درصد
آبان ۱۴۰۴ (شاخص ۴۱۷٫۵۴)
۲۲٫۸۹
۳۹٫۹۴
۵۷٫۳ درصد
۲۶ آبان ۱۴۰۵ (شاخص مهر ۱۴۰۵، ۷۶۱٫۷۹)
۲۸٫۱۵
۷۲٫۸۷
۳۸٫۶ درصد
گرانی در هر پنج سال از ۲۳ درصد بیشتر بود: از آبان تا آبان، شاخص به ترتیب ۴۴٫۹، ۳۹٫۲، ۳۲٫۵ و ۴۹٫۴ درصد بالا رفت و در یازده ماه آخر، از آبان ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵، ۸۲٫۴ درصد. برای همین قدرت خرید سپرده هیچ سالی بالا نرفت و هر سال کمی کوچکتر شد.
در جمع: موجودی حساب حدود ۲٫۸۲ برابر شد (۱٫۲۳ به توان ۵ برابر ۲٫۸۱۵) و قیمتها حدود ۷٫۲۹ برابر (۷۶۱٫۷۹ ÷ ۱۰۴٫۵۴). پس پولی که سپرده شد امروز حدود ۳۸٫۶ درصد خرید آن روز را دارد (۲٫۸۱۵ ÷ ۷٫۲۸۷ = ۰٫۳۸۶)؛ یعنی حدود ۶۱ درصد قدرت خریدش از دست رفت، با اینکه هیچ ریالی از اصل پول کم نشد. شاخص آبان ۱۴۰۵ هنوز منتشر نشده است، پس قیمتها یک ماه کمتر از پنج سال حساب شدهاند و این حساب باز هم به نفع سپرده است. اینکه تورم با پول چه میکند را در درس پول، تورم و قدرت خرید توضیح دادهایم.
اگر سود ماهانه هم دوباره سپرده میشد؟
بیشتر بانکها سود را ماهانه میدهند. اگر سود هر ماه هم با همان نرخ دوباره سپرده میشد، ۲۳ درصد سالانه در عمل حدود ۲۵٫۶ درصد میشود (۱ + ۰٫۲۳ ÷ ۱۲ به توان ۱۲). در این حالت ۱۰ میلیون تومان در پنج سال به حدود ۳۱٫۲ میلیون تومان میرسید و قدرت خریدش حدود ۴۲٫۹ درصد آن روز بود (۳٫۱۲۴ ÷ ۷٫۲۸۷). باز هم کمتر از نصف.
سپرده کنار نقد، دلار و سکه
در همین بازه و با همین شاخص، پولی که نقد ماند حدود ۱۳٫۷ درصد قدرت خرید آن روز را دارد، سپرده با فرض بالا حدود ۳۸٫۶ درصد، دلار حدود ۱۳۰ درصد و سکهٔ امامی حدود ۲۷۷ درصد (از حسابهای دلار و سکهٔ همین مجموعه). سپرده از نگه داشتن اسکناس خیلی بهتر بود، ولی از گرانی عقب ماند. در عوض، موجودی سپرده هیچ روزی پایین نیامد؛ قیمت دلار و سکه در همین مدت افتهای تند هم داشت. این مقایسه دربارهٔ پنج سال گذشته است و چیزی دربارهٔ پنج سال بعد نمیگوید.
این حساب چه چیزهایی را نشان نمیدهد
نرخ ۲۳ درصد یک فرض سخاوتمندانه است. سقف رسمی در دو سال اول کمتر بود. برخی بانکها گاهی بیشتر از نرخ مصوب پیشنهاد دادهاند که در این حساب نیامده است.
جریمهٔ برداشت و مالیات. اگر سپرده پیش از موعد شکسته شود، سود کمتری میگیرد. هر مالیات یا کارمزد احتمالی هم در این حساب نیامده است.
تورم میانگین کل کشور است. خرج هر خانواده ممکن است تندتر یا کندتر از این میانگین بالا رفته باشد.
جمعبندی
سپرده پول را کم نکرد، اما هر سال کمی کوچکترش کرد، چون گرانی همیشه از سودش جلوتر بود. پس دفعهٔ بعد فقط نپرسید بانک چقدر سود میدهد؛ بپرسید سودش از گرانی جلوتر است یا نه. اینکه پسانداز آرام چه گزینههای دیگری دارد و ریسک هرکدام چیست را در ۵ گزینه برای اولین ۱۰ میلیون تومان نوشتهایم؛ صندوقها را هم در بخش صندوقهای سهمینو کنار هم ببینید و سود هرکدام را با گرانی بسنجید.
منابع: مرکز آمار ایران (شاخص قیمت مصرفکنندهٔ کل کشور، آبان ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵)، خبرگزاری مهر (سقف ۲۳ درصدی سود سپرده از ۱۱ بهمن ۱۴۰۱؛ نرخ سپردهٔ یکساله در ۱۳۹۹)، دنیای اقتصاد (نرخ حقیقی سود سپرده، ۱۷ آبان ۱۴۰۵).
مرکز آمار ایرانشاخص قیمت مصرفکننده کل کشور (پایه ۱۴۰۰=۱۰۰): آبان ۱۴۰۰ برابر ۱۰۴٫۵۴، آبان ۱۴۰۱ برابر ۱۵۱٫۵۰، آبان ۱۴۰۲ برابر ۲۱۰٫۹۱، آبان ۱۴۰۳ برابر ۲۷۹٫۴۷، آبان ۱۴۰۴ برابر ۴۱۷٫۵۴، مهر ۱۴۰۵ برابر ۷۶۱٫۷۹ثبت در ۲۹ آبان ۱۴۰۵
۲
خبرگزاری مهربانک مرکزی در یازدهم بهمنماه سال گذشته، رسماً نرخ سود سپردههای بانکی را تا سقف ۲۳ درصد افزایش داد (معمای نرخ سود در اقتصاد ایران، ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۲)ثبت در ۲۹ آبان ۱۴۰۵
۳
دنیای اقتصادمحاسبات نشان میدهد نرخ حقیقی سود سپردهها و وامهای بانکی به محدوده منفی ۳۵ درصد رسیده است (خروج نرخ بهره از کما، ۱۷ آبان ۱۴۰۵)ثبت در ۲۹ آبان ۱۴۰۵