یک روز، سه شاخص، سه عدد: رشد بورس تهران در دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ همزمان ۲٫۲۷، ۲٫۳۹ و ۲٫۵۰ درصد بود

بورس تهران روز دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ یک جلسهٔ سبز پرقدرت داشت، اما اندازهٔ آن روز بسته به اینکه کدام شاخص را نگاه کنید سه عدد متفاوت است: شاخص آزاد شناور ۲٫۲۷ درصد، شاخص کل ۲٫۳۹ درصد و شاخص هم‌وزن ۲٫۵۰ درصد. هیچ‌کدام از این سه غلط نیست و هر سه دقیقاً یک بازار را در یک جلسه اندازه گرفته‌اند.

فاصلهٔ ۰٫۲۳ واحد درصدی میان بالاترین و پایین‌ترین این سه عدد محصول یک متغیر است که تقریباً هیچ‌وقت روی تابلوی روزانه خوانده نمی‌شود: درصد سهام شناور آزاد. این عدد همزمان سه چیز را تعیین می‌کند، وزن نماد در شاخص، مقدار پولی که برای جابه‌جا کردن قیمت لازم است، و اینکه صف در آن نماد چقدر زود بسته می‌شود.

پیش‌زمینه: شناوری آزاد چیست و چرا سه شاخص می‌سازد

سهام شناور آزاد آن بخش از سهام یک شرکت است که واقعاً در دسترس معامله قرار دارد و در دست سهامداران عمده و راهبردی قفل نشده است. وقتی یک هلدینگ دولتی، یک صندوق بازنشستگی یا یک سهامدار راهبردی ۸۹ درصد سهام شرکتی را نگه داشته باشد، بازار عملاً روی ۱۱ درصد باقی‌مانده معامله می‌کند. اندازهٔ شرکت همان است، اما اندازهٔ چیزی که خرید و فروش می‌شود نیست.

سه شاخصی که دوشنبه سه عدد دادند، دقیقاً سه پاسخ متفاوت به یک پرسش‌اند: هر نماد چقدر باید در میانگین بازار سهم داشته باشد؟ شاخص هم‌وزن به هر نماد وزن یکسان می‌دهد و به اندازهٔ شرکت کاری ندارد، پس یک شرکت کوچک همان‌قدر در آن اثر دارد که بزرگ‌ترین بانک بورسی. شاخص کل وزن را از ارزش بازار کل شرکت می‌گیرد. شاخص آزاد شناور وزن را فقط از همان بخش شناور می‌گیرد.

خود دادهٔ دوشنبه این تفاوت را ثابت می‌کند. اگر شاخص کل هم بر پایهٔ بخش شناور وزن‌دهی می‌شد، عدد آن باید مو به مو برابر شاخص آزاد شناور در می‌آمد. اما این دو در همان جلسه ۰٫۱۲ واحد درصد از هم فاصله گرفتند، و همین فاصله می‌گوید دو مبنای وزن‌دهی متفاوت پشت آن‌ها نشسته است.

ترتیب این سه عدد در آن روز خودش یک خبر است. شاخص هم‌وزن بالاترین و شاخص آزاد شناور پایین‌ترین بود. یعنی رشد آن روز به‌طور یکنواخت میان نمادها پخش نشده بود: سهام کوچک‌تر از میانگین جلو زدند، و در میان سنگین‌وزن‌ها آن‌هایی بیشتر بالا رفتند که شناوری کمتری داشتند.

برای اینکه معلوم شود این آرایش چقدر ناپایدار است، دو جلسهٔ پشت‌سرهم را کنار هم بگذارید. یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ شاخص کل ۱٫۹۶ درصد بالا رفت و روی ۵٬۱۵۴٬۰۵۹ واحد ایستاد، در حالی که شاخص هم‌وزن ۱٫۵۱ درصد رشد کرد و به ۱٬۴۶۱٬۳۰۹ واحد رسید؛ آن روز شاخص کل ۰٫۴۵ واحد درصد جلوتر بود. فردایش جای این دو عوض شد. یک هفته پیش‌تر هم، شنبه ۱۰ مرداد ۱۴۰۵، شاخص کل ۰٫۴ درصد افت کرد و شاخص هم‌وزن در همان جلسه رکورد پایانی زد؛ چهارمین جلسهٔ پیاپی پیشتازی سهام کوچک بود که در گزارش افت شاخص کل و رکورد شاخص هم‌وزن ثبت شده است.

عددهای دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵

حالا خود متغیر پنهان. جدول زیر درصد سهام شناور آزاد نُه نماد شاخص‌ساز را می‌آورد، به گزارش سامانهٔ اطلاع‌رسانی بازار سرمایه در سه‌شنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.

فاصلهٔ دو سر این جدول نزدیک به چهار برابر است. این یعنی دو نماد که هر دو در شاخص وزن دارند و هر دو روی یک تابلو معامله می‌شوند، از نظر مقدار سهمی که واقعاً قابل خرید است دو موجود کاملاً متفاوت‌اند. قیمت روزانهٔ نمادها را می‌توانید در صفحهٔ قیمت‌های بازار سهام دنبال کنید.

یک روز، دو نماد، دو عمق کاملاً متفاوت

بهترین آزمون این ادعا، دو نمادی است که دوشنبه نتیجهٔ قیمتی تقریباً یکسانی گرفتند. همراه و شپنا هر دو آن روز روی سقف دامنهٔ مجاز بسته شدند و کف و سقف روزشان یک عدد بود، یعنی هر دو کل جلسه را روی یک قیمت معامله کردند. اما پشت این نتیجهٔ یکسان، دو بازار با دو اندازهٔ متفاوت ایستاده بود.

دو نماد با نسبت قیمت به درآمد تقریباً برابر، ۶٫۲ و ۶٫۰ بر پایهٔ سود برآوردی هر سهم روی تابلو، و با رشد روزانهٔ تقریباً برابر. اما تعداد معاملات شپنا حدود ۱۷ برابر همراه و ارزش معاملاتش حدود ۱۲ برابر آن بود. اگر تنها به نسبت ارزش‌گذاری نگاه می‌کردید، این دو یک چیز به نظر می‌رسیدند. از نگاه کسی که می‌خواهد وارد یا خارج شود، یکی از آن‌ها روزی ۴۶۰ میلیارد تومان بازار داشت و دیگری ۳۷ میلیارد تومان. سه ابزار ارزش‌گذاری و جایی که هرکدام می‌شکنند را در گزارش ارزش‌گذاری سهام با سه ابزار باز کرده‌ایم؛ شناوری آزاد لایه‌ای است که آن ابزارها اندازه‌اش نمی‌گیرند.

محرک‌ها: چرا شناوری پایین صف می‌سازد

سقف عرضهٔ در دسترس کوچک‌تر است. در نمادی که ۸۹ درصد سهامش در دست سهامداران عمده قفل است، مجموع سهمی که ممکن است در یک جلسه فروخته شود از همان ابتدا کوچک است. تقاضایی که در نماد پرشناور به راحتی جذب می‌شود، در نماد کم‌شناور به سقف دامنه می‌خورد و آنجا متوقف می‌ماند.

پول لازم برای جابه‌جا کردن قیمت کمتر است. این روی دیگر همان سکه است. وقتی حجم قابل معاملهٔ روزانه کوچک باشد، مبلغی که برای رساندن قیمت به سقف دامنه لازم است هم کوچک می‌شود. دوشنبه ۳۷ میلیارد تومان کافی بود تا همراه روی سقف قفل شود؛ همان کار در شپنا با ۴۶۰ میلیارد تومان انجام شد.

اثر یک خریدار بزرگ نامتقارن است. یک سفارش با اندازهٔ ثابت، در نماد کم‌شناور نسبت بزرگ‌تری از عرضهٔ موجود را می‌بلعد. همین است که یک صندوق یا یک حقوقی می‌تواند در نماد کم‌شناور تابلو را تکان بدهد، بی‌آنکه در نماد پرشناور با همان مبلغ اثری دیده شود.

و بعد نوبت شاخص است. وزن هر نماد در شاخص آزاد شناور از همان بخش شناور می‌آید، نه از کل شرکت. پس نمادی مثل همراه با ارزش بازار بزرگ ولی شناوری ۱۱ درصد، در شاخص کل جای بزرگ‌تری دارد تا در شاخص آزاد شناور. وقتی چنین نمادهایی سبزتر از بقیه باشند، شاخص کل جلو می‌افتد و شاخص آزاد شناور عقب می‌ماند. این دقیقاً همان چیزی است که دوشنبه رخ داد.

سازوکار انتهایی این زنجیره را هفتهٔ گذشته از سمت نتیجه گزارش کردیم: نمادی که روی سقف قفل می‌شود، قیمتی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از متقاضیانش هرگز در آن معامله نکردند. مثال کامل آن، جلسه‌ای بود که کف و سقف قیمت وبملت یک عدد بود و ۱٫۱۴ میلیارد سهم پشت صف خرید ماند.

چشم‌انداز

آنچه دربارهٔ روزهای پیش رو می‌توان گفت توصیف سازوکار است، نه پیش‌بینی قیمت. درصد شناوری یک عدد ثابت نیست: با عرضهٔ سهام از سوی سهامداران عمده بالا می‌رود و با جمع‌شدن سهم در دست آن‌ها پایین می‌آید، و هر تغییرش وزن آن نماد را در شاخص آزاد شناور جابه‌جا می‌کند. تا وقتی توزیع شناوری در بازار به همین شکل نامتوازن بماند، فاصلهٔ این سه شاخص هم تکرار می‌شود؛ اینکه در جلسهٔ بعد کدام‌یک جلو بیفتد، به این بستگی دارد که تقاضا سراغ کدام دسته از نمادها برود، و این از دادهٔ امروز قابل استنتاج نیست. بازارهای داخلی امروز سه‌شنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵ به مناسبت اربعین حسینی تعطیل‌اند و اولین آزمون این آرایش، جلسهٔ بازگشایی است؛ تصویر کامل تعطیلات در نبض بازار امروز آمده است.

جمع‌بندی

دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ بورس تهران یک روز سبز داشت و سه عدد رسمی برای اندازهٔ آن، ۲٫۲۷ تا ۲٫۵۰ درصد، که تفاوتشان نه خطای اندازه‌گیری بلکه تفاوت مبنای وزن‌دهی است. این مهم است چون شناوری آزاد همزمان تعیین می‌کند سهم شما در کدام شاخص چقدر دیده شود و در روز خروج چقدر خریدار روبه‌رویتان باشد. آن یک چیزی که باید به یاد بماند این است: شناوری آزاد به شما نمی‌گوید یک سهم چقدر می‌ارزد، می‌گوید عدد روی تابلو تا چه اندازه قابل اتکاست.

چه چیزی را رصد کنیم

• فاصلهٔ روزانهٔ شاخص کل، شاخص هم‌وزن و شاخص آزاد شناور، که نشان می‌دهد رشد یا افت هر جلسه در کدام دستهٔ نمادها متمرکز بوده است.
• درصد سهام شناور آزاد هر نمادی که در پرتفوی دارید، پیش از هر مقایسهٔ نسبت قیمت به درآمد.
• تغییر شناوری پس از عرضهٔ بلوکی یا خرید سهامدار عمده، که وزن نماد را در شاخص آزاد شناور جابه‌جا می‌کند.
• نسبت ارزش معاملات روزانه به ارزش بخش شناور، به‌عنوان سنجهٔ ساده‌ای از عمق واقعی یک نماد.
• تعداد معاملات در برابر حجم معاملات، که تفاوت یک تابلوی پرمشتری با تابلویی که چند سفارش بزرگ آن را ساخته‌اند نشان می‌دهد.

این گزارش صرفاً توصیف سازوکار و دادهٔ منتشرشدهٔ تابلو است و هیچ توصیهٔ خرید یا فروشی در آن وجود ندارد.