سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در بیانیه رسمی خود از مشهد در تاریخ ۵ آذر ۱۴۰۴ نوشت ایران با تولید ۸۵ تا ۹۰ درصد زعفران جهان همچنان رهبر جهانی و مرجع استانداردهای کیفیت این محصول است. اما داده گمرک ایران برای سال ۱۴۰۳ تصویر دیگری میسازد: ۲۱۴٫۳ تن زعفران به ارزش ۱۸۴٫۷ میلیون دلار صادر شد، یعنی میانگین هر کیلو حدود ۸۶۲ دلار. در همان بازه، قیمت زعفران در بازار جهانی حدود ۲٬۰۰۰ دلار در هر کیلوگرم گزارش شده بود. انحصار در مزرعه هست؛ در فاکتور فروش نیست. همین شکاف، کل داستان است.
پیشزمینه
این فاصله یکشبه ساخته نشده است. گزارش سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) نشان میدهد قیمت صادراتی زعفران ایران در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ در محدوده ۳٬۰۰۰ تا ۴٬۰۰۰ دلار در هر کیلو بود. جهش نرخ ارز و افزایش عرضه در ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ آن را به ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۵۰۰ دلار رساند و روند نزولی تا حدود ۸۶۲ دلار در ۱۴۰۳ ادامه یافت. یعنی در حدود چهارده سال، هر کیلو زعفران ایرانی در مرز خروج نزدیک به ۷۰ درصد از ارزش دلاری خود را از دست داده است.
همزمان، پایه تولید هم فرسوده شده است. به گفته دکتر بهدانی از دانشگاه بیرجند، عملکرد از ۵٫۷ کیلوگرم در هکتار در دهه ۱۳۵۰ به ۳٫۶ کیلوگرم در هکتار در سالهای اخیر تنزل کرده است. علی حسینیگازار، عضو هیئترئیسه شورای ملی زعفران، کاهش تولید ۱۴۰۴ را در بسیاری مناطق بین حداقل ۲۰ تا حداکثر ۶۰ درصد اعلام کرده و علت را خشکسالیهای پیدرپی، تنشهای گرمایی و سرمایی و ضعف آموزش کشاورزان دانسته است. رکورد تولید حدود ۴۲۲ تن در سال ۱۴۰۰ ثبت شد و برآوردهای سالهای اخیر در محدوده ۲۰۰ تا ۲۳۰ تن است. قلب تولید همچنان خراسان رضوی (حدود ۸۵ هزار هکتار) و خراسان جنوبی (حدود ۱۵ هزار هکتار، با قائنات و بیرجند بهعنوان مرکز کیفیت) است و صدها هزار خانوار خردهمالک به آن وابستهاند. تازهترین رتبهبندی فائو را پیشتر در گزارش فائو درباره رتبه نخست ایران در تولید زعفران، گل محمدی و خرما منتشر کردهایم.
عددهای اصلی
| شاخص | عدد | تاریخ و منبع |
|---|
| سهم ایران از تولید جهانی | ۸۵ تا ۹۰ درصد | ۵ آذر ۱۴۰۴، فائو |
| میانگین قیمت هر کیلو صادراتی | حدود ۸۶۲ دلار | ۱۴۰۳، گمرک ایران |
| حجم و ارزش صادرات | ۲۱۴٫۳ تن به ارزش ۱۸۴٫۷ میلیون دلار | ۱۴۰۳، گمرک ایران |
| میانگین قیمت جهانی | حدود ۲٬۰۰۰ دلار در هر کیلو | ۲۸ آبان ۱۴۰۳، عربنیوز |
| خردهفروشی در اسپانیا (حدودی) | ۳٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ یورو در هر کیلو | منابع فروشندگان، تخمینی |
| کل تجارت جهانی زعفران | ۲۵۹ میلیون دلار | ۲۰۲۴، OEC بر پایه کامترید |
| ارزش صادرات مستقیم ایران | ۱۰۱ میلیون دلار (رتبه نخست) | ۲۰۲۴، OEC |
| صادرات رسمی | از ۳۲۵ تن به حدود ۲۲۳ تن | ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، گمرک |
یک نکته درباره دقت داده: روحالله لطیفی، تحلیلگر تجارت، رقم اندکی متفاوتی برای ۱۴۰۳ اعلام کرده است، ۲۱۸٫۱ تن به ارزش ۱۸۸٫۳ میلیون دلار، که میانگین آن حدود ۸۶۳ دلار در هر کیلو میشود. هر دو عدد از منابع مرتبط با گمرکاند و تفاوتشان تصویر کلی را تغییر نمیدهد.
محرکها: چرا این عدد اینقدر پایین است
فلهفروشی بدون برند. بیش از ۹۰ درصد صادرات زعفران ایران زیر نام یک برند ایرانی انجام نمیشود. در سال ۱۴۰۳ بیش از ۷۷ درصد صادرات در بستههای بالای ۳۰ گرم بود، در حالی که اوایل دهه ۲۰۱۰ میلادی بستههای خردهفروشی ۱ تا ۱۰ گرمی غالب بودند. هر گرمی که در بسته بزرگ از کشور خارج میشود، حاشیه بستهبندی و برند را در مقصد جا میگذارد.
بازصادرات. در ۱۴۰۳ سه مقصد نخست زعفران ایران امارات با ۵۰ میلیون دلار، اسپانیا با ۴۰ میلیون دلار و چین با ۳۰ میلیون دلار بودند که روی هم ۶۵ درصد ارزش صادرات را میگیرند. اینها عمدتاً واسطه و بستهبندیکننده مجددند، نه مصرفکننده نهایی. محمدحسن دیدهور از اتاق بازرگانی مشترک ایران و اسپانیا در ۲۸ مهر ۱۴۰۳ گفته است ایران تأمینکننده اصلی زعفرانی بوده که از اسپانیا صادر و در جهان بهعنوان محصول اسپانیایی فروخته میشود. آمار این ادعا را تأیید میکند: اسپانیا سالانه حدود ۲۵ تن زعفران تولید میکند اما حدود ۵۷ تا ۵۸ میلیون دلار صادرات دارد و در نمونه تاریخی سال ۲۰۱۴ تولید داخلیاش به تنها ۱٫۹ تن سقوط کرد بیآنکه صادراتش تکان بخورد. بر پایه گزارش یونیدو، اسپانیا حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد تولید ایران را فرآوری و بازصادر میکند و بیش از ۹۵ درصد صادراتش در بستههای کوچک خردهفروشی است.
رفع تعهد ارزی و ریاضیِ صادرکننده. این محرک کمتر دیده میشود و شاید مهمترین باشد. صادرکننده ملزم است ارز حاصل از صادرات را از طریق سامانه نیما با نرخی پایینتر از بازار عرضه کند. یک صادرکننده در گفتوگو با انصافنیوز توضیح داده است که ارزی که برای آن ۵ درصد هزینه کرده باید ۳۵ تا ۳۸ هزار تومان کمتر از نرخ بازار عرضه شود، و در حالی که تحریم بازگرداندن ارز را ناممکن میکند، از صادراتِ معاف از مالیات هم به دلیل انجامنشدن رفع تعهد ارزی مالیات گرفته میشود. حالا حساب کنید: نگین در بازار داخلی حدود ۱۰۵ تا ۱۱۰ میلیون تومان در هر کیلو است که با دلار آزاد ۱۸۶٬۵۰۰ تومانی روز ۴ مرداد ۱۴۰۵ معادل ۵۶۳ تا ۵۹۰ دلار میشود. غلامرضا میری، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران، هزینه صادرات رسمی هر کیلو را ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان اعلام کرده که با همان نرخ معادل ۱۰۷ تا ۱۳۴ دلار است. با فروش در ۸۶۲ دلار، آنچه پیش از سایر هزینهها باقی میماند حدود ۱۳۸ تا ۱۹۲ دلار در هر کیلو است. با این حاشیه، مسیر رسمی برای بسیاری صرف نمیکند و همین منطق است که صادرات را زیرزمینی کرده است: صادرات رسمی از ۳۲۵ تن در ۱۳۹۹ به حدود ۲۲۳ تن در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ افت کرد و برآورد میری از قاچاق حدود ۱۰ تن در ماه است.
رقیب تازه. به گزارش عربنیوز به نقل از سخنگوی وزارت صنعت و تجارت افغانستان (۲۸ آبان ۱۴۰۳)، افغانستان در ۹ ماه نخست ۲۰۲۴ حدود ۴۶ تن زعفران صادر کرد و برداشت آن سال بیش از ۵۰ تن برآورد شد، با ۹۰ درصد تولید در هرات. اما بخشی از این «زعفران افغان» در واقع زعفران ایرانی قاچاقشده و بازبرندشده است؛ میری تخمین میزند سال گذشته ۹۰ تن، یعنی ۴۰ درصد از تولید ۲۲۵ تنی ایران، از کشور قاچاق شده باشد. نکته ضدشهودی اینجاست که برتری کیفی ایران هنوز پابرجاست: قدرت رنگدهی زعفران قائنات تا ۳۲۰ میرسد در حالی که سقف زعفران افغان حدود ۲۱۰ است.
سه سهم، سه عدد، یک شکاف
بخش زیادی از سردرگمی رسانهای درباره جایگاه ایران از اینجا میآید که سه عدد کاملاً متفاوت، همه درست، کنار هم گذاشته میشوند:
- سهم تولید: ۸۵ تا ۹۰ درصد (فائو، ۵ آذر ۱۴۰۴). این انحصار واقعی است.
- سهم ارزشی صادرات مستقیم: رتبه نخست جهان با ۱۰۱ میلیون دلار از مجموع ۲۵۹ میلیون دلار تجارت جهانی، یعنی حدود ۳۸ تا ۴۰ درصد (OEC بر پایه کامترید، ۲۰۲۴). افغانستان با ۵۹٫۹ و اسپانیا با ۵۸٫۲ میلیون دلار در ردههای بعدیاند.
- سهم حجمی صادرات مستقیم: حدود ۱۳٫۶ درصد بهعنوان میانگین بیستساله ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۲، بر پایه داده مرکز تجارت بینالملل، در مقاله مجیدیان و دورندیش (نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی، تابستان ۲۰۲۴).
چرا اینقدر فرق دارند؟ چون بازصادرات از مسیر امارات، اسپانیا، چین و نیجریه ارزش را زیر پرچم آن کشورها ثبت میکند و بستهبندی و برند بخش عمده ارزش افزوده را در مقصد میسازد. فاصله میان «۹۰ درصد تولید» و «۳۸ تا ۴۰ درصد ارزش ثبتشده» دقیقاً همان ارزشی است که در مسیر گم میشود.
انصاف حکم میکند دو نکته متقابل هم گفته شود. نخست اینکه بخشی از این افت جهانی است نه صرفاً ایرانی: کل تجارت جهانی زعفران از ۳۷۲٫۸ میلیون دلار در ۲۰۲۰ به ۲۵۹ میلیون دلار در ۲۰۲۴ کاهش یافته است. اما این افت ارزش همزمان با کاهش عرضه بهدلیل خشکسالی رخ داده، یعنی ریشه آن در افت قیمت واحد و ثبتنشدن ارزش برند است نه فروپاشی تقاضای مصرفی. دوم اینکه قاب «ایران هیچ نمیبرد» بیشازحد ساده است: فروش فله در شرایط تحریم و انسداد بانکی میتواند انتخابی عقلانی باشد، پول نقد سریع در برابر ریسک وصول، و برندسازی نیازمند دسترسی به شبکه توزیع در بازار مقصد است که تحریم آن را میبندد.
زاویه سرمایهگذاری: طلای سرخی که مثل طلا رفتار نمیکند
برای مخاطب بازار، زعفران ابزار سرمایهگذاری هم دارد. در بورس کالا دو قرارداد آتی روی زعفران رشتهای بریده ممتاز (نگین) و زعفران رشتهای درجه یک (پوشال معمولی) معامله میشود که اندازه هر قرارداد ۱۰۰ گرم است. گواهی سپرده کالایی هر برگ معادل ۱ گرم زعفران با امکان تحویل فیزیکی از انبار بورس است و دو صندوق کالایی سحرخیز و نهال، هر دو از ۳۰ دی ۱۳۹۹، روی این دارایی فعالاند. سازوکار این بازار را در آموزش سهمینو جداگانه توضیح دادهایم.
اما دو هشدار جدی. نخست اینکه بازار نازک است: در ۸ آذر ۱۴۰۴ تنها ۱٬۱۹۷ قرارداد معادل ۱۲۰ کیلوگرم و ۲۵٫۹ میلیارد تومان معامله شد و در ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ این رقم به ۱۱۳ قرارداد معادل ۱۱ کیلوگرم رسید. در قیاس با سکه و طلا، این عمقِ بسیار کمی است و خروج در حجم بالا آسان نیست.
دوم و مهمتر، یافتهای که بسیاری انتظارش را ندارند: زعفران با وجود لقب «طلای سرخ» در بلندمدت مثل طلا رفتار نکرده است. طلای ۱۸ عیار از حدود ۱٫۲۳ میلیون تومان در هر گرم در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۱۰ تا ۱۱ میلیون تومان در ۱۴۰۴ رسید، یعنی حدود ۸ تا ۹ برابر در پنج سال، و در روز ۴ مرداد ۱۴۰۵ روی ۱۷٬۸۷۸٬۹۰۰ تومان در هر گرم ایستاده است. نگین زعفران در بازه مشابه تقریباً ۴ تا ۵ برابر شد. دلیلش ساده است: زعفران کالای مصرفیِ فسادپذیر با نگهداری محدود و عرضه فصلی است، نه دارایی پولی. بازدهی صندوقها این تصویر را نقض نمیکند (نهال در شش سال ۵۶۷ درصد در برابر ۱۹۸ درصد شاخص کل بورس بازدهی داشته) اما نوسان آن بالاست. نتیجه عملی: زعفران ابزار تنوعبخشی است، نه جایگزین طلا و دلار.
چشمانداز
تلاش اصلاحی در جریان است. فائو پروژهای با کد TCP/IRA/3902 و بودجه ۲۳۳ هزار دلار در بازه ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ اجرا کرده که زعفران در آن زنجیره ارزش پایلوت است، و ذیل آن در ۲۵ شهریور ۱۴۰۴ تفاهمنامهای با دانشگاه علوم پزشکی مشهد برای روشهای آزمون اصالت امضا شد. فرخ طاهراف، نماینده فائو در ایران، در کارگاه ملی مشهد گفت محصولات آمادهمصرف زعفران مانند زعفران محلول فوری، بستهبندی با دوز از پیش تعیینشده و سامانههای هوشمند توزیع در حال تبدیلشدن به محور تقاضای مدرناند، و افزود بسترهای شبکه اجتماعی و برندسازی آنلاین میتوانند نقشی تعیینکننده در معرفی جهانی زعفران ایران داشته باشند.
الگوهای موفق نشان میدهند تصاحب ارزش از انحصار شدنی است. کلمبیا با نشان جغرافیایی «قهوه کلمبیا»، نخستین نشان جغرافیایی حفاظتشده اتحادیه اروپا برای محصولی خارج از اروپا در سال ۲۰۰۷، بهعلاوه برند «خوان والدز»، این کار را کرد. نیوزیلند با Zespri حدود ۳۰ درصد حجم جهانی کیوی را مدیریت میکند و درآمد عملیاتی جهانی آن در دوره ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به ۵٫۱۴ میلیارد دلار نیوزیلند رسیده است. اینها برآورد و مقایسهاند نه پیشبینی؛ اما تناسبِ بودجه ۲۳۳ هزار دلاری با بزرگیِ مسئله، خودش یک نکته تحلیلی است.
جمعبندی
ایران در مزرعه برنده است و در فاکتور بازنده. مسئله نه کمبود محصول است و نه ضعف کیفیت، چون قدرت رنگدهی قائنات هنوز بالاترین است؛ مسئله این است که ارزش در جایی ساخته میشود که ایران آنجا حضور ندارد، یعنی در بستهبندی، برند و قفسه فروشگاه مقصد. و برای سرمایهگذار ایرانی یک نتیجه جداگانه دارد: «طلای سرخ» در پنج سال گذشته از طلای واقعی عقب مانده است. اگر قرار است یک عدد از این گزارش در ذهن بماند، همان ۸۶۲ دلار است؛ قیمت هر کیلو زعفرانی که ۹۰ درصد جهان به آن وابسته است.
چه چیزی را رصد کنیم
- انتشار داده کامل گمرک برای سال ۱۴۰۴ و اینکه میانگین قیمت هر کیلو صادراتی بالاتر رفته یا پایینتر.
- سهم بستههای زیر ۱۰ گرم از کل صادرات، بهعنوان تنها شاخص واقعیِ پیشرفت در برندسازی.
- خروجی پروژه فائو و اینکه آیا به نشان جغرافیایی اجراشده در بازار مقصد میرسد یا در حد کارگاه آموزشی میماند.
- حجم و موقعیتهای باز قراردادهای آتی زعفران در بورس کالا، بهعنوان سنجه نقدشوندگی این بازار.
- نرخ دلار و فاصله آن با نرخ عرضه در سامانه نیما، که ریاضیِ صادرکننده را مستقیماً جابهجا میکند.
]]>
خبر
تحلیل
تحلیل
تحلیل