نقدینگی و پایهٔ پولی: پول تازه از کجا می‌آید و چرا به تورم گره خورده است؟

در این درس چه یاد می‌گیرید

در پایان این درس می‌دانید دو اصطلاحی که هر روز در اخبار اقتصادی تکرار می‌شوند، «پایهٔ پولی» و «نقدینگی»، دقیقاً چه چیزهایی را می‌شمارند؛ پول تازه در اقتصاد از کدام دو طبقه ساخته می‌شود؛ «ضریب فزاینده» چه چیزی را اندازه می‌گیرد؛ و چرا اقتصاددانان رشد پیوستهٔ نقدینگی را به تورم گره می‌زنند. یک مثال عددیِ فرضی مسیر خلق پول را قدم‌به‌قدم نشان می‌دهد و سپس ارقام واقعی و تاریخ‌دار بانک مرکزی برای پایان سال ۱۴۰۴ همان رابطه را در عمل به شما نشان می‌دهند.

تعریف‌ها

پایهٔ پولی یا پول پرقدرت (monetary base) تنها پولی است که خودِ بانک مرکزی می‌سازد: اسکناس و مسکوک در گردش، به‌علاوهٔ ذخایری که بانک‌ها نزد بانک مرکزی نگه می‌دارند. هیچ بانک تجاری نمی‌تواند حتی یک ریال به این عدد اضافه کند.

نقدینگی (در ادبیات جهانی M2 یا پول در معنای وسیع) کل پولی است که خانوارها و بنگاه‌های غیردولتی در اختیار دارند و از دو جزء ساخته می‌شود: پول، یعنی اسکناس در دست مردم به‌علاوهٔ سپرده‌های دیداری که همان لحظه با کارت و چک خرج می‌شوند؛ و شبه‌پول، یعنی سپرده‌های مدت‌دار و پس‌اندازی که برای خرج‌شدن باید اول آزاد شوند. نکته‌ای که یک تازه‌وارد باید همین‌جا بپذیرد: بخش بسیار بزرگی از نقدینگی اصلاً اسکناس نیست، بلکه رقمی روی حساب‌های بانکی است.

سپردهٔ قانونی (reserve requirement) سهمی از سپردهٔ هر بانک است که به حکم مقررات باید نزد بانک مرکزی بماند و وام داده نشود.

ضریب فزایندهٔ نقدینگی (money multiplier) می‌گوید هر واحد پایهٔ پولی در عمل چند واحد نقدینگی ساخته است. تعریفش سرراست است: نقدینگی تقسیم بر پایهٔ پولی. پس همیشه و در هر اقتصادی این اتحاد برقرار است: نقدینگی برابر است با پایهٔ پولی ضربدر ضریب فزاینده.

یک واحد شمارش هم لازم داریم: همت کوتاه‌شدهٔ «هزار میلیارد تومان» است.

مکانیزم: پول تازه از کجا می‌آید

خلق پول دو طبقه دارد و بیشتر سوءتفاهم‌ها از قاطی‌کردن این دو طبقه می‌آید.

طبقهٔ اول، بانک مرکزی. پایهٔ پولی وقتی بزرگ می‌شود که ترازنامهٔ بانک مرکزی بزرگ شود: وقتی دولت از بانک مرکزی قرض می‌گیرد، وقتی بانکی که منابعش کم آمده از بانک مرکزی اضافه‌برداشت می‌کند، و وقتی ارزش ریالیِ دارایی‌های خارجی بانک مرکزی بالا می‌رود. این طبقه، سرچشمه است.

طبقهٔ دوم، شبکهٔ بانکی. بانک‌ها پول را از سرچشمه برمی‌دارند و تکثیرش می‌کنند. وقتی بانکی وام می‌دهد، پول را از جیب سپرده‌گذار برنمی‌دارد و به وام‌گیرنده نمی‌دهد؛ رقمی تازه در حساب وام‌گیرنده می‌نویسد. آن رقم، سپردهٔ تازه و در نتیجه نقدینگی تازه است. سپس همان پول خرج می‌شود، به حساب فروشنده در بانکی دیگر می‌نشیند، و بخشی از آن دوباره وام داده می‌شود. این زنجیره همان چیزی است که ضریب فزاینده اندازه‌اش می‌گیرد.

مثالِ عددی (فرضی)

فرض کنید نسبت سپردهٔ قانونی ۱۰ درصد است و بانک مرکزی ۱۰۰ میلیون تومان پایهٔ پولی تازه وارد اقتصاد می‌کند (این اعداد ساختگی و فقط برای آموزش‌اند).

این ۱۰۰ میلیون در بانک الف سپرده می‌شود. بانک الف ۱۰ میلیون را نزد بانک مرکزی می‌گذارد و ۹۰ میلیون وام می‌دهد. آن ۹۰ میلیون خرج می‌شود و به بانک ب می‌رسد؛ بانک ب ۹ میلیون کنار می‌گذارد و ۸۱ میلیون وام می‌دهد. بعد ۷۲٫۹ میلیون، بعد ۶۵٫۶ میلیون، و همین‌طور کوچک‌تر و کوچک‌تر.

جمع همهٔ سپرده‌هایی که در این زنجیره ساخته می‌شود، ۱۰۰ تقسیم بر ۰٫۱۰ یعنی حدود یک میلیارد تومان است. با ۱۰۰ میلیون پایهٔ پولی، یک میلیارد تومان نقدینگی ساخته شد و ضریب فزاینده برابر ۱۰ درآمد. دقت کنید هیچ‌کس اسکناس چاپ نکرد؛ نُه دهمِ این پول فقط رقمی روی حساب‌هاست.

ضریب فزایندهٔ واقعی همیشه از این عدد نظری کمتر است، چون بخشی از پول به‌صورت اسکناس از شبکهٔ بانکی بیرون می‌ماند، بانک‌ها بیش از حداقلِ الزامی ذخیره نگه می‌دارند، و مقررات نظارتی سقفی بر رشد ترازنامهٔ بانک‌ها می‌گذارند.

در بازار ایران

حالا همان رابطه با ارقام واقعی. بر پایهٔ گزارش بانک مرکزی از تحولات پولی پایان سال ۱۴۰۴، نقدینگی در پایان اسفند ۱۴۰۴ به ۱۵۵٬۸۱۲٫۲ هزار میلیارد ریال، یعنی حدود ۱۵٬۵۸۱ همت رسید و پایهٔ پولی در همان مقطع حدود ۲٬۱۹۶ همت بود. اگر اولی را بر دومی تقسیم کنید به ۷٫۰۹۵ می‌رسید، که دقیقاً همان ضریب فزاینده‌ای است که بانک مرکزی برای پایان اسفند ۱۴۰۴ گزارش کرده است. اتحادِ درس، عدد به عدد، برقرار است.

سرعت رشد هم گویاست: نقدینگی در سال ۱۴۰۴ رشد ۵۳٫۳ درصدی داشت (در برابر ۲۹٫۱ درصد در سال ۱۴۰۳) و در یک سال ۵٬۴۱۵ همت بزرگ‌تر شد؛ پایهٔ پولی اما ۶۱٫۵ درصد رشد کرد و ۸۳۶ همت افزایش یافت. بانک مرکزی دلیل این جهش را شرایط خاص آن سال، از جمله دو جنگ خرداد و اسفند ۱۴۰۴، لزوم حمایت از تداوم فعالیت‌های اقتصادی و کمک به تأمین مالی دولت اعلام کرده و افزوده است که بخش عمدهٔ رشد خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی (که ماندهٔ آن در پایان اسفند ۱۴۰۴ حدود ۶٬۱۴۲ همت بود) از افزایش نرخ تسعیر آمده است، نه از ورود منابع تازهٔ ارزی.

نکتهٔ آموزندهٔ این ارقام در جهت مخالفشان است: در حالی که پایهٔ پولی تندتر می‌دوید، ضریب فزاینده کاهش می‌یافت. این ضریب در بهمن ۱۴۰۴ برابر ۷٫۴۳۴ بود و تنها یک ماه بعد، در اسفند همان سال، به ۷٫۰۹۵ رسید. یعنی سیاست کنترل ترازنامهٔ بانک‌ها توانست سرعت تکثیر پول را کم کند، اما جلوی بزرگ‌شدن نقدینگی را نگرفت، چون سرچشمه پرفشارتر شده بود.

مهم‌ترین اهرم مستقیم بانک مرکزی روی این ضریب، همان سپردهٔ قانونی است. بانک مرکزی به استناد بند (۱) مصوبات شصت‌ویکمین جلسهٔ شورای سیاست‌گذاری پولی و ارزی مورخ ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، نسبت سپردهٔ قانونی تمام بانک‌ها و مؤسسات اعتباری را در دو مرحلهٔ ۰٫۷۵ واحد درصدی، مجموعاً ۱٫۵ واحد درصد افزایش داد و مرحلهٔ دوم آن در اول مرداد ۱۴۰۵ اجرا شد؛ هدف اعلام‌شده، مدیریت رشد نقدینگی و مهار تورم بود. تصمیم‌های پولی از این دست را می‌توانید در تقویم رویدادهای سهمینو دنبال کنید.

چرا نقدینگی به تورم گره می‌خورد

منطق پایه ساده است: قیمت‌ها نسبتی میان حجم پول و حجم کالا و خدمات‌اند. اگر مقدار پول در یک سال بیش از پنجاه درصد بزرگ شود اما تولید واقعیِ اقتصاد چیزی نزدیک به آن رشد نکند، پولِ بیشتر پشت کالای تقریباً ثابت صف می‌کشد و راهی جز بالا رفتن قیمت‌ها نمی‌ماند.

اما این انتقال آنی نیست. پول تازه اول جایی می‌نشیند که سریع‌تر واکنش می‌دهد، معمولاً دارایی‌هایی مثل ارز، طلا، سهام و مسکن، و با وقفه‌ای که معمولاً ماه‌ها و گاهی چند فصل طول می‌کشد به قیمت کالاهای مصرفی می‌رسد. همین وقفه است که تشخیص رابطه را در کوتاه‌مدت سخت می‌کند. برای دیدن حلقهٔ بعدی این زنجیره، درس چه چیزهایی دلار را حرکت می‌دهد را بخوانید و برای سنجش اثر تورم بر پس‌انداز، درس تورم چیست و چرا قدرت خرید پول را کم می‌کند.

اشتباه‌های رایج

«چاپ پول» یعنی روشن‌شدن دستگاه چاپ اسکناس. در عمل سهم اسکناس از نقدینگی کوچک است. آنچه رشد می‌کند، ارقام روی حساب‌هاست؛ هم در ترازنامهٔ بانک مرکزی و هم در سپرده‌هایی که بانک‌ها هنگام وام‌دادن می‌سازند.

عدد بزرگ نقدینگی یعنی مردم پول زیادی دارند. نقدینگی یک عدد اسمی است و در اقتصادی با تورم بالا هر سال بزرگ‌تر می‌شود. معنا وقتی پیدا می‌کند که آن را با تورم، با اندازهٔ اقتصاد و با سال‌های قبل مقایسه کنید، نه به‌تنهایی.

رشد نقدینگی فردا خودش را در قیمت‌ها نشان می‌دهد. وقفه واقعی است. نبودِ اثر فوری به معنای نبودِ اثر نیست.

پایین‌آمدن ضریب فزاینده یعنی تورم مهار شده است. داده‌های سال ۱۴۰۴ خلاف این را نشان می‌دهند: ضریب فزاینده کم شد، ولی چون پایهٔ پولی ۶۱٫۵ درصد رشد کرد، نقدینگی باز هم ۵۳٫۳ درصد بزرگ‌تر شد. مهار تکثیر، جانشین مهار سرچشمه نیست.

نقدینگی و سپردهٔ بانکی دو چیز جدا هستند. برعکس؛ سپرده‌های شما بخش اصلی نقدینگی کشورند.

جمع‌بندی

پایهٔ پولی سرچشمه است و بانک مرکزی می‌سازدش؛ نقدینگی نتیجهٔ تکثیر آن سرچشمه در شبکهٔ بانکی است؛ و ضریب فزاینده فقط نسبت این دو را گزارش می‌کند. برای فهم فشار تورمی باید هر سه را با هم دید، چون کوچک‌شدن ضریب می‌تواند رشد سریع پایهٔ پولی را بپوشاند، همان‌طور که در سال ۱۴۰۴ پوشاند. درس پیشین این مجموعه، صندوق‌های طلا: سازوکار، کارمزد، و چرا قیمت تابلو با NAV فاصله می‌گیرد، سراغ یکی از همان مقصدهایی رفت که پول تازه در آن می‌نشیند. فهرست کامل درس‌ها در بخش آموزش سهمینو در دسترس است.