بی‌بی‌سی بورس تهران را پربازده‌ترین بازار ایران خواند؛ رشد ۵۲ درصدی شاخص کل در برابر تورم ۸۷٫۹ درصدی نقطه‌به‌نقطه (۲۳ مرداد ۱۴۰۵)

لید

گزارش اخیر بی‌بی‌سی فارسی با اشاره به رشد حدود ۵۲ درصدی شاخص کل بورس تهران از آغاز جنگ، بورس را در مقایسه با تورم، دلار و طلا «پربازده‌ترین بازار ایران» در این بازه معرفی کرده است. شاخص کل بورس تهران آخرین جلسهٔ معاملاتی ثبت‌شده تا امروز، یعنی سه‌شنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، را با رشد ۱٫۴۶ درصدی روی ۵ میلیون و ۷۳۶ هزار و ۴۸۵ واحد بست؛ همان رقمی که در نبض بازار امروز سهمینو هم گزارش شد، چون بورس و بازار آزاد ارز امروز جمعه به احترام تعطیلات آخر هفته بسته‌اند. رشد شاخص یک واقعیت قابل اندازه‌گیری است، اما «رشد شاخص کل» با «بازده واقعی سرمایه‌گذار» یکی نیست و نتیجه‌گیری «پربازده‌ترین بازار» بدون تعیین دقیق بازه، تورم هم‌دوره و نوع مقایسه، از نظر روش‌شناسی محل تردید جدی است.

پیش‌زمینه

شاخص کل در هفته‌های اخیر مسیر صعودی خود را ادامه داده است: از ۵ میلیون و ۴۰۷ هزار و ۹۰۱ واحد در بستهٔ چهارشنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ تا ۵ میلیون و ۷۳۶ هزار و ۴۸۵ واحد در بستهٔ سه‌شنبه ۲۰ مرداد، یعنی رشدی نزدیک به ۶ درصد فقط در یک هفتهٔ معاملاتی. شاخص هم‌وزن، که سهم شرکت‌های بزرگ در آن برخلاف شاخص کل رقیق‌تر است، همان روز به ۱ میلیون و ۶۰۴ هزار و ۸۴۴ واحد رسید. در همان بازه، مرکز آمار ایران روز چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵ گزارش داد نرخ تورم سالانهٔ تیر ۱۴۰۵ به ۶۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطهٔ همان ماه به ۸۷٫۹ درصد رسیده است؛ رقم ۴۱ درصدی که در گزارش بی‌بی‌سی برای تورم به‌کار رفته، با آخرین آمار رسمی هم‌خوانی ندارد، مگر آنکه تعریف، دورهٔ محاسبه و منبع دقیق آن جداگانه مشخص شود.

اعداد کلیدی

جدول زیر عددهای بارگذاری‌شدهٔ این گزارش را کنار هم می‌گذارد؛ برای پیگیری روزانهٔ هرکدام می‌توان به صفحهٔ شاخص کل سهمینو مراجعه کرد.

در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵، همان روزی که شاخص کل رکورد تازه‌ای ثبت کرد، ارزش کل بازار بورس تهران به حدود ۱۵ هزار و ۵۰۰ همت و ارزش معاملات خرد به حدود ۳۰ همت رسید؛ یعنی رشد اخیر شاخص با گردش نقدینگی واقعی هم همراه بوده، نه صرفاً یک عدد روی تابلو.

محرک‌ها

بخشی از رشد شاخص کل در ماه‌های اخیر می‌تواند کاملاً منطقی باشد: بسیاری از شرکت‌های بورسی دارایی و درآمدی دارند که به نرخ ارز و قیمت جهانی کالاها وابسته است، و در اقتصادی با تورم نقطه‌به‌نقطهٔ نزدیک ۸۸ درصد، ارزش اسمی فروش، موجودی کالا و دارایی ثابت شرکت‌ها به‌طور طبیعی بالا می‌رود؛ این یعنی بخشی از رشد شاخص، رشد اسمی ناشی از کاهش ارزش پول ملی است، نه لزوماً افزایش معادل ثروت واقعی یا سودآوری. در کنار این، ورود نقدینگی حقیقی و افزایش ارزش معاملات (نزدیک ۳۰ همت در یک روز) نشان می‌دهد بخشی از رشد اخیر با تقاضای واقعی هم پشتیبانی شده، نه فقط تورم. عامل سوم، تغییر انتظارات سیاسی و امنیتی حول تحولات منطقه‌ای (از جمله تنگهٔ هرمز) است که صرف ریسک برخی دارایی‌ها را جابه‌جا کرده. مقایسهٔ درست بازده بورس با دلار و طلا هم باید بر مبنای یک «سبد هم‌ریسک» باشد، نه فقط سه عدد قیمت: دلار دارایی بدون جریان نقدی است، طلا ویژگی‌های خاص خود را دارد، اما سهام علاوه بر تغییر قیمت می‌تواند سود نقدی هم بسازد؛ بدون مشخص‌کردن اینکه مقایسه با کدام طلا (آب‌شده یا سکه، با حباب یا بدون آن) و کدام شاخص بورس (قیمتی یا بازده کل) انجام شده، نتیجه بیشتر یک مقایسهٔ رسانه‌ای است تا مالی.

چشم‌انداز

این بخش برداشت و چارچوب تحلیلی است، نه گزارش رویداد. اگر هدف سنجش «بازده واقعی سرمایه‌گذاری» باشد، فرمول استاندارد بازده واقعی، تعدیل بازده اسمی با تورم هم‌دورهٔ دقیق است: بازده واقعی برابر است با (۱ + بازده اسمی) تقسیم‌بر (۱ + تورم هم‌دوره) منهای یک. اگر مبنای محاسبه همان بازهٔ گزارش بی‌بی‌سی و همان دو عدد ادعاشده (رشد ۵۲ درصدی و تورم ۴۱ درصدی) باشد، این فرمول رقمی نزدیک به ۷٫۸ درصد بازده واقعی به دست می‌دهد، یعنی فاصلهٔ زیادی با «۱۲ واحد درصد بیشتر از تورم» که در قالب تفریق ساده مطرح شده. اما چون نرخ تورم رسمی هم‌دوره (نقطه‌به‌نقطهٔ تیر ۱۴۰۵) نزدیک ۸۸ درصد اعلام شده، نه ۴۱ درصد، هر محاسبهٔ بازده واقعی که مبنای تورم آن با بازهٔ زمانی بازده شاخص هم‌خوان نباشد، عددی فاقد اعتبار تحلیلی می‌سازد. برای قضاوت دقیق‌تر باید به‌جای شاخص کل به شاخص بازده کل (با احتساب سود نقدی)، توزیع بازدهی بین صنایع و نمادها، و مهم‌تر از همه رشد واقعی سودآوری شرکت‌ها (EPS، حاشیهٔ سود، فروش واقعی) در کنار رشد قیمت سهام نگاه کرد.

جمع‌بندی

مشکل اصلی گزارش بی‌بی‌سی این نیست که عدد رشد شاخص را اشتباه گفته؛ مشکل این است که از یک دادهٔ درست (رشد شاخص کل)، نتیجه‌گیری بزرگ‌تر از ظرفیت آن داده استخراج شده است. رشد ۵۲ درصدی شاخص کل در یک بازهٔ مشخص، واقعیتی قابل اندازه‌گیری است؛ اما از آن نمی‌توان مستقیماً نتیجه گرفت بورس «پربازده‌ترین بازار ایران» بوده، چون این نتیجه به تعریف دقیق بازه، بازدهی هم‌وزن، سود نقدی، تورم هم‌دورهٔ واقعی (نه یک رقم سالانهٔ نامرتبط) و ریسک هر دارایی نیاز دارد که هیچ‌کدام در ادعای ساده «۱۲ واحد درصد بیشتر از تورم» لحاظ نشده‌اند.

چه چیزی را رصد کنیم

• فاصلهٔ شاخص کل و شاخص هم‌وزن در هفته‌های آینده، برای سنجش اینکه رشد به چند نماد بزرگ محدود است یا فراگیر.
• گزارش تورم مرداد ۱۴۰۵ مرکز آمار که طبق تقویم رسمی در روزهای نخست شهریور منتشر می‌شود و مبنای تازه‌ای برای محاسبهٔ بازده واقعی به دست می‌دهد.
• گزارش‌های میان‌دوره‌ای و مجامع شرکت‌های بزرگ بورسی برای سنجش اینکه رشد سودآوری واقعی (EPS) با سرعت رشد قیمت سهام هم‌خوانی دارد یا خیر.
• تفکیک آمار صندوق‌های سرمایه‌گذاری میان ارزش دارایی تحت مدیریت (AUM) و ورود خالص وجه نقد، برای هر رقم «ورود سرمایه» که در گزارش‌های رسانه‌ای دربارهٔ بورس مطرح می‌شود.