متن دستورالعمل تازهٔ تنظیم بازار خودرو امروز چهارشنبه ۱ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد: خودروهای رتبه F اجازهٔ افزایش قیمت ندارند و تارا اتومات وی۴ در بازار آزاد ۳ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان است

شورای رقابت نسخهٔ به‌روزشدهٔ «دستورالعمل تنظیم بازار خودروی سواری» را با آخرین اصلاحات تا ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ کرد و متن کامل آن چهارشنبه ۱ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد. مهم‌ترین تغییر این نسخه، تبدیل «شاخص رقابت‌پذیری» از یک معیار توصیفی به فیلتری است که می‌تواند جلوی افزایش قیمت مصوب یک خودرو را بگیرد. همان روز، بر پایهٔ رصد قیمت سهمینو، تارا اتومات وی۴ مدل ۱۴۰۵ در بازار آزاد ۳ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان و دنا پلاس توربو اتوماتیک آپشنال مدل ۱۴۰۵، ۳ میلیارد و ۳۸۰ میلیون تومان قیمت خورد.

پیش‌زمینه

بازار خودروی سواری تولیدی و مونتاژی در این دستورالعمل همچنان «انحصاری» شناخته می‌شود؛ یعنی قیمت را رقابت تعیین نمی‌کند و نهاد تنظیم‌گر باید سقف بگذارد. خودروهای برقی از شمول آن خارج‌اند.

همین انحصار است که سال‌هاست دو قیمت هم‌زمان برای یک خودرو می‌سازد: قیمت مصوب کارخانه و قیمت بازار آزاد. فاصلهٔ این دو رانتی است که قرعه‌کشی آن را میان برندگان پخش می‌کند. درس چرا خودرو در ایران شبه‌دارایی شد این سازوکار را گام‌به‌گام باز کرده است.

پروندهٔ قیمت‌گذاری خودرو امسال بارها باز و بسته شده است. شورای رقابت در جلسهٔ ۷۵۸ خود در ۱۷ تیر ۱۴۰۵ افزایش ۱۵ درصدی مصوب وزارت صمت را ناکافی دانست و پرونده را به نهادهای نظارتی ارجاع داد. سپس در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری مصوبهٔ ۴۷۳ این شورا دربارهٔ نحوهٔ محاسبهٔ پیش‌پرداخت را باطل کرد. نسخهٔ تازه در همین زمینه منتشر شده است.

عددها

قیمت‌های زیر، قیمت بازار آزاد در ۱ مهر ۱۴۰۵ بر پایهٔ رصد روزانهٔ سهمینو است و قیمت مصوب کارخانه نیست:

• تارا اتومات وی۴ مدل ۱۴۰۵: ۳ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان
• دنا پلاس توربو اتوماتیک آپشنال مدل ۱۴۰۵: ۳ میلیارد و ۳۸۰ میلیون تومان
• شاهین پلاس اتوماتیک مدل ۱۴۰۵: ۳ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان
• پژو ۲۰۷ اتوماتیک سقف شیشه‌ای تی‌یو۵پی مدل ۱۴۰۵: ۳ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان
• چری آریزو ۵ اف‌ال اسپرت اکسلنت مدل ۱۴۰۴ (مونتاژی): ۳ میلیارد و ۶۶۰ میلیون تومان

دو ردیف آخر مقایسهٔ گویایی می‌سازند. چری آریزو ۵ اف‌ال، که خودرویی مونتاژی و مشمول همین دستورالعمل است، در همان روز ۲۸۰ میلیون تومان گران‌تر از دنا پلاس توربو اتوماتیک معامله شد. این مقایسهٔ قیمت است و داوری دربارهٔ کیفیت یا کلاس دو خودرو نیست.

شاخص رقابت‌پذیری چگونه کار می‌کند

بر پایهٔ متن منتشرشده، قیمت هر خودروی داخلی یا مونتاژی با میانگین قیمت دست‌کم سه خودروی خارجی مشابه مقایسه می‌شود و خودروها بر این پایه در رتبه‌های A تا F می‌نشینند. خودرویی که رتبهٔ F بگیرد، یعنی شاخصش کمتر از منفی ۱۵ باشد، تا زمان بهبود وضعیت رقابت‌پذیری‌اش اجازهٔ افزایش قیمت ندارد. نقش نهادهای حرفه‌ای داخلی در پیشنهاد خودروهای خارجی مشابه نیز به رسمیت شناخته شده است.

مسیر تصویب قیمت اما از سه دروازه می‌گذرد و هر سه به یک اندازه سخت‌گیر نیستند. خودروساز قیمت را بر پایهٔ ضوابط هیئت تعیین و تثبیت قیمت‌ها حساب می‌کند و به سازمان حمایت اعلام می‌کند؛ این سازمان حداکثر یک ماه فرصت دارد نظر بدهد و اگر در این مدت نظری ندهد، قیمت پیشنهادی خودروساز تأییدشده تلقی می‌شود. در صورت مخالفت، نظر سازمان حمایت ملاک عمل است. قیمت اعلامی نیز قیمت پایهٔ عرضه‌کننده است و مالیات بر ارزش افزوده، بیمهٔ شخص ثالث و عوارض شماره‌گذاری را در بر نمی‌گیرد.

محرک‌ها

در کنار فیلتر تازه، اصلاحی ارزی در مصوبهٔ جلسهٔ ۸۶۹ مورخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ در جهت مخالف عمل می‌کند: اگر خودروساز به ارز حواله‌ای رسمی تجاری دسترسی کامل نداشته باشد، همان نرخ ارزی که در محاسبهٔ قیمت تمام‌شدهٔ خود به کار برده، ملاک محاسبهٔ قیمت پایهٔ رقابتی قرار می‌گیرد. یعنی یک بند قیمت را قفل می‌کند و بند دیگر پایهٔ محاسبه را بالا می‌برد.

این بند در خلأ نوشته نشده است. همان روز ۱ مهر ۱۴۰۵، دستیار رئیس‌کل بانک مرکزی اعلام کرد در شرایط محدودیت منابع ارزی اولویت با تأمین کالاهای ضروری است و برای واردات خودرو ارز تخصیص داده نشده است؛ خودرو نخست وارد گمرک می‌شود و مسیر ارزی پس از آن طی می‌شود. هرچه دسترسی به ارز رسمی محدودتر باشد، نرخ ارز مبنای قیمت پایهٔ رقابتی بالاتر می‌رود.

سمت خریدار اما سخت‌تر شده است. حداقل سن خریدار ۱۸ سال تعیین شده، کسانی که طی ۴۸ ماه گذشته از ایران‌خودرو یا سایپا خودرو خریده‌اند نمی‌توانند دوباره از این دو شرکت ثبت‌نام کنند، انتقال وکالتی امتیاز خرید و فروش حواله ممنوع است، در صورت پیشی‌گرفتن تقاضا بر عرضه قرعه‌کشی با نظارت مراجع ذی‌صلاح الزامی است و پیش‌فروش خودروهایی که قیمتشان هنوز تعیین نشده ممنوع اعلام شده است. شرط مربوط به لغو ممنوعیت ثبت‌نام برای دارندگان پلاک انتظامی فعال نیز از فهرست شروط فروش حذف شده است.

چشم‌انداز

این بسته ترکیب قیمت مصوب را هدف گرفته است، نه قیمت بازار. فاصلهٔ کارخانه تا بازار تا وقتی عرضه کمتر از تقاضا باشد باقی می‌ماند و قرعه‌کشی همچنان توزیع‌کنندهٔ آن است؛ چنان‌که در پانزدهمین مرحلهٔ فروش اولویت‌بندی ایران‌خودرو در ۱۸ شهریور ۱۴۰۵ دیده شد. آنچه تغییر کرده این است که چه کسی حق ایستادن در این صف را دارد و خودروساز از کدام مسیر می‌تواند قیمت مصوب را بالا ببرد.

سازمان حمایت مسئول نظارت بر اجراست و باید هر شش ماه یک‌بار گزارش عملکرد را به شورای رقابت بدهد. نخستین آزمون واقعی، اعلام رتبه‌های A تا F برای مدل‌های پرفروش و سرنوشت درخواست‌های افزایش قیمتی است که در مهلت یک‌ماههٔ سازمان حمایت بلاتکلیف می‌مانند.

جمع‌بندی

این دستورالعمل سقف قیمت مصوب را سخت‌تر می‌کند اما فاصلهٔ کارخانه تا بازار را نمی‌بندد؛ بندهای ارزی و قاعدهٔ «سکوت یعنی تأیید» همان مسیری را باز می‌گذارند که رتبهٔ F می‌خواهد ببندد. ارزیابی ما این است که قیمت بازار آزاد تارا اتومات وی۴ تا پایان مهر ۱۴۰۵ بالای ۳٫۲ میلیارد تومان می‌ماند، تا وقتی عرضهٔ کارخانه کمتر از تقاضا بماند. بسته‌شدن زیر ۳٫۲ میلیارد تومان پیش از پایان مهر، این ارزیابی را باطل می‌کند.

چه چیزی را رصد کنیم

• اعلام رتبهٔ شاخص رقابت‌پذیری برای مدل‌های پرفروش داخلی و مونتاژی
• درخواست‌های افزایش قیمت و اینکه مهلت یک‌ماههٔ سازمان حمایت با نظر تمام می‌شود یا با سکوت
• فاصلهٔ قیمت مصوب تا قیمت بازار آزاد در نخستین عرضهٔ پس از ابلاغ
• قیمت روزانهٔ تارا، دنا، شاهین و پژو ۲۰۷ در صفحهٔ قیمت خودروی سهمینو